آیا الگوی گردوغباری که در روزهای اخیر شاهد هستیم، با پدیده‌های مشابه سال‌های قبل تفاوت دارد؟ شدت و تداوم این موج تا چه حدی «استثنائی» است؟

امروز (دوشنبه) جلسه‌ای در معاونت انسانی سازمان حفاظت محیط‌زیست داشتیم و در کنار دفتر پایش و مرکز ملی هوا و تغییراقلیم، دوستانمان از سازمان هواشناسی و شهرداری تهران هم حضور داشتند. به گزارشی که آنها در این جلسه ارائه کردند، استناد می‌کنم. اعضای سازمان هواشناسی گفتند خشکسالی بلندمدتی در ایران به وقوع پیوسته است و ما اکنون وارد پنجمین سال این خشکسالی بلندمدت شده‌ایم. اما امسال شدت این خشکسالی همه سال‌ها بیشتر است. به‌نظر من، در این شرایط شاید به‌دلیل همین کمبود بارش و خشکسالی کنونی، شدت پدیده گردوغبار بیشتر است. هرچند طبق گزارشی که ارائه کردند، سال ۱۴۰۱ هم چنین شرایطی حداقل در شهر تهران برقرار بوده است.

 با وجود این خشکسالی، این‌بار بیشتر با کانون‌های داخلی غبار طرف هستیم؟ این موج چه سطحی از کشور را در بر گرفته است؟

موضوع کانون‌های غبار در استان‌های مختلف متفاوت است. این پدیده متناوب است. این‌طور نیست که مثلاً فکر کنیم اگر غبار در نقطه‌ای فعال نیست، پس آن استان درگیر نیست. در حال حاضر، ما با کانون‌های فرامرزی و همچنین کانون‌های محلی یا داخلی غبار مواجه هستیم. در استان‌های مرزی سمت شرق کشور مانند خراسان‌جنوبی، خراسان‌رضوی، سیستان‌وبلوچستان، هم تحت‌تأثیر کانون‌هایی هستند که از افغانستان می‌آید و هم کانون‌هایی که در خود این استان‌ها فعال است. استان‌های غربی مثل کردستان، ایلام، لرستان و خوزستان، تحت‌تأثیر کانون‌هایی هستند که از سمت سوریه و عراق می‌آید. استان‌های مرکزی بیشتر تحت‌تأثیر کانون‌های داخلی هستند، مثل استان البرز و تهران که تمام کانون‌های غبار آن داخلی است؛ البته این به‌معنای آن نیست که تمام غبارش صرفاً مربوط به کانون‌های همان استان باشد؛ چراکه از سمت سمنان و قم هم گردوغبار به تهران می‌رسد.

در پدیده فعلی، اصلی‌ترین کانون‌های محلی البرز و تهران کدام‌اند؟

ما در کلانشهر کرج فقط با یک کانون داخلی مواجهیم؛ در پایین‌دست بویین‌زهرا و بالادست اشتهارد و نظرآباد، دشتی قرار دارد که به اراضی پایین‌دست تالاب صالحیه هم معروف است. عمده گردوغبار کلانشهر کرج از این کانون برمی‌خیزد. اما در تهران، کانون‌های داخلی گستردگی بیشتری دارند. بخشی از کانون غبار مربوط به معادن شن‌وماسه و فرایند غربالگری این معادن، برای جداسازی شن است که خاک وارد جریان هوا می‌کند. در جنوب تهران معمولاً غباری برپاست که ناشی از همین معادن است. بخش دیگر برخاسته از زمین‌های کشاورزی است که چون امسال خشکسالی بسیار شدید بوده، تحت کشت قرار نگرفته‌اند و تبدیل به کانون غبار شده‌اند. ما پیش‌ازاین شاهد این نبودیم که زمین‌های کشاورزی در تهران کانون گردوغبار شوند. بخش دیگر هم عرصه‌های طبیعی هستند که بیابانی‌اند و به‌دلیل خشکی هوا مستعد گردوغبار شده‌اند.

برای معادن دستورالعملی صادر نشده است؟

بله، سال گذشته دستورالعمل بهره‌برداری از معادن و کنترل گردوغبار را برای این آلایندگی طراحی و به وزارت صمت (صنعت، معدن و تجارت) اعلام کردیم. آنها گزارش‌های مقطعی خود را در این حوزه برای ما می‌فرستند، اما  آن‌طورکه انتظار می‌رفت، اثرگذار نبوده است. یعنی قانون ابلاغ شده و باید از سمت وزارت صمت اجرا می‌شد که هنوز پیگیری نشده است.

رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست شهر تهران گفته است که این روند تا پایان تابستان ادامه خواهد داشت. این پیش‌بینی تا اندازه قابل اتکاست؟ به‌نظر شما غبار تا چه زمانی ادامه دارد؟

برای ارزیابی این پیش‌بینی باید گفت پیش‌بینی‌های هواشناسی اعتبارشان خیلی زیاد نیست. این را امروز کارشناسان سازمان هواشناسی هم در جلسه گفتند که این پیش‌بینی‌ها از یک ماه که بیشتر می‌شود، دیگر معتبر نیستند. مثلاً اعتبار این پیش‌بینی‌ها در بازه‌های زمانی طولانی‌تر از ۸۰ درصد به ۶۰ درصد و ۵۰ درصد و پایین‌تر می‌رسد. درواقع، نمی‌توان به‌طور دقیق پیش‌بینی کرد که تا پایان سال یا تا چند ماه آینده چنین وضعیتی خواهیم داشت. پیش‌بینی‌های هفتگی یا چندهفته‌ای می‌تواند اعتبار بیشتری داشته باشد. اتفاقی که امسال افتاده و احتمالاً همه با تکیه بر آن اظهارنظر می‌کنند، خشکسالی فعلی است. تا زمانی که باران نیاید و وارد فاز ترسالی نشویم و الگوهایی که منجر به جریان‌های تندبادی در سطح کشور شده است، تغییر نکند، این وضعیت ادامه خواهد داشت. درصورتی‌که شاهد این تغییرات نباشیم، وضع همچنان ثابت می‌ماند. ما نمی‌توانیم وضعیت غبار را تا پایان تابستان را به‌طور دقیق پیش‌بینی کنیم. پیش‌بینی فعلی این است که تا پایان هفته جاری، شدت پدیده گردوغبار تغییر خاصی نمی‌کند. در رابطه با پیش‌بینی میان‌مدت، یعنی چندماهه، فقط می‌توان گفت تا زمانی که بارشی اتفاق نیفتد و وارد ترسالی نشویم، اگر الگوی باد باعث خیزش خاک شود، همچنان گردوخاک ادامه دارد.

با توجه به گستردگی این پدیده در سراسر کشور و پیش‌بینی‌هایی که می‌گویید، آیا برای کنترل این وضعیت برنامه کوتاه‌مدت و بلندمدتی تدوین شده است؟

ازآنجاکه این پدیده طبیعی است و به‌دلیل نبودن رطوبت در خاک و خشکسالی به‌وجود آمده است، نمی‌توان برنامه کوتاه‌مدت خاصی برای کنترلش تدوین کرد؛ چون گستردگی سطحی که خشک شده، بسیار وسیع است. به‌طور مثال، داریم درباره یک‌سوم وسعت یک استان صحبت می‌کنیم، در این شرایط قطعاً هیچ‌کسی چنین بودجه‌ای ندارد که برای یک‌سوم استان خاک‌پوش یا بادشکن بگذارد. چنین چیزی تقریباً غیرممکن است. اما طبق برنامه‌ای بلندمدت، کانون‌هایی را که اثرگذاری بیشتری در هر استان داشته‌اند، شناسایی کرده‌ایم. برای هر کدام از استان‌ها برنامه‌هایی بلندمدت طراحی شده تا هر کدام براساس نوع کانون غبارشان در سال‌های آینده مدیریت شوند و بتوانیم فشار این پدیده را کمتر کنیم. اما پیش از همه اینها باید بپذیریم که ایران در منطقه‌ای خشک و نیمه‌خشک قرار گرفته است و پدیده غبار در چنین اقلیمی، خیلی هم غیرطبیعی نیست، دست‌کم در تابستان.