هر سال کشت سیب‌زمینی در گلستان تبدیل به یک ماجرا می‌شود؛ ماجرایی که درنهایت ضرر و زیان کشاورزان را رقم می‌زند. یک سال میزان کشت را کم می‌کنند و با بالا رفتن قیمت سیب‌زمینی ناشی از کمبود در بازار، سال بعد با وعده و وعید کشاورز را ترغیب به کشت بیشتر می‌کنند؛ آن‌وقت سیب‌زمینی‌ها را به نازل‌ترین قیمت روانه بازار می‌کنند.

سال قبل نوبت کاهش تولید سیب‌زمینی بود؛ راهکاری که نتوانست مشکلات کشاورزان گلستانی در زمان فروش این محصول را حل کند و قصه‌ ضرر و زیان کشاورزان بار دیگر تکرار شد.

«یکسال آنقدر قیمت سیب‌‌زمینی پایین است که حتی جواب هزینه برداشت محصول را هم نمی‌دهد و کشاورزان مجبور می‌شوند دسترنج خود را در زمین رها یا خوراک دام کنند. سال دیگر  که کشاورزان تصمیم بگیرند سیب‌زمینی نکارند، آنقدر محصول کم می‌شود و قیمت‌ها بالا می‌رود که مردم به قیمت آن اعتراض می‌کنند. بعد از سال‌ها کشت سیب‌زمینی دیگر توان تحمل مشکلات آن را نداریم. باید یک‌بار برای همیشه مشکلات آن را حل کنند. گلستان یک ماه از سال سیب‌زمینی «تازه‌خوری» مورد نیاز کشور را تأمین می‌کند، اما مسئولان بعد از این‌همه سال نمی‌خواهند مشکلاتمان را حل کنند.» «عباسعلی»، از کشاورزان سیب‌زمینی‌‌کار گلستانی، اینها را می‌گوید و ادامه می‌دهد: «وقتی اعتراض کردیم استاندار در جمع ما آمد. او هم همان حرف‌های قبلی‌ها را گفت؛ چیز جدیدی نداشت. همه ما در این استان می‌دانیم که گلستان صنایع تبدیلی ندارد، اما مسئول این موضوع که ما نیستیم. یعنی من سیب‌زمینی‌کار باید بروم کارخانه صنایع تبدیلی هم بزنم؟»

باز هم کف قیمت

طبق الگوی کشت ارائه‌شده از سوی جهادکشاورزی استان، کشاورزان گلستانی می‌توانند تا سقف پنج هزار هکتار سیب‌زمینی کشت کنند و این سطح از کشت جوابگوی بازار خواهد بود؛ ولی اگر بیش از این مقدار کشت کنند، بیش از نیاز بازار است و موجب کاهش قیمت این محصول می‌شود.

 امسال هم مانند هر سال، از روزهای نخست خرداد عملیات برداشت محصول سیب‌زمینی از مزارع استان گلستان آغاز شد و به‌رغم آنکه تا ۷۲ ساعت آغازین میانگین قیمت خرید هر کیلو سیب‌زمینی از کشاورزان در محدوده ۱۳ تا ۱۴ هزار تومان بود، طی چهار روز گذشته به یک‌باره قیمت این محصول دچار کاهش شد. گزارش‌های میدانی منتشرشده در رسانه‌های محلی استان گلستان حاکی از آن است که نرخ خرید سیب‌زمینی در میادین میوه‌وتره‌بار استان و همچنین از سوی دلالان، حدود هشت هزار تومان کاهش یافت که با اعتراض شدید سیب‌زمینی‌کاران منطقه همراه بود.

«رضا»، یکی دیگر از کشاورزان گلستانی، می‌گوید: «من سال گذشته سه هکتار سیب‌زمینی کاشتم. آنقدر قیمت پایین آمد که می‌خواستم بدون برداشت آن را شخم بزنم. بااین‌حال، با کلی ضرر و زیان آن را برداشت کردم و با همان قیمت نازل فروختم. طبعاً مستقیم هم در بازار نفروختم، بلکه دلال از من خرید. تصمیم گرفتم دیگر سیب‌زمینی کشت نکنم. اما اوایل زمستان سال ۱۴۰۳ بود که جهادکشاورزی اعلام کرد امسال کشت سیب‌زمینی در کشور کمتر از الگوی کشت است و میزان نیاز کشور انجام شده و کشور با مشکل سیب‌زمینی مواجه است. مسئولان گلستان هم با انجمن و کشاورزان جلسه گذاشتند و تبلیغات کردند که درصورت کشت سیب‌زمینی اجازه کاهش قیمت و تکرار مشکلات پیشین را نمی‌دهند. اما هنوز برداشت امسال تمام نشده، روز از نو و روزی از نو.»

او ادامه می‌دهد: «الان جوابگوی ضرر و زیان کشاورز چه کسی است؟ مسئولانی  که کشاورزان را به کشت سیب‌زمینی تشویق و ترغیب کردند، الان باید بیایند پاسخ بدهند.»

کشت بیش‌ از نیاز

«رمضان مقصودلو»، رئیس انجمن سیب‌زمینی‌کاران گلستان، معتقد است کشت سیب‌زمینی بیش از نیاز بازار مهمترین دلیل کاهش قیمت سیب‌زمینی است. او می‌گوید: «بازار سیب‌زمینی اشباع شده است و بسیاری از کارخانه‌داران به‌دلیل عدم نیاز به این حجم از سیب‌زمینی از خرید محصول کشاورزان خودداری می‌کنند. فقدان زیرساخت‌های نگهداری یکی دیگر از دلایل ضرر و زیان هرساله کشاورزان این استان است.»‌

به‌گفته او، سیب‌زمینی گلستان به‌دلیل کیفیت پایین بذرهای غیرتجاری و نبود سردخانه‌های مناسب، تنها دو ماه قابلیت ذخیره‌سازی دارد. این محدودیت، امکان تنظیم بازار توسط تعاونی‌ها را ناممکن کرده است: «کشاورزان گلستانی برای کشت هر هکتار سیب‌زمینی امسال بیش از ۳۰۰ میلیون تومان هزینه کرده‌اند. متأسفانه در حال حاضر قیمت سیب‌زمینی در میدان بار به کمتر از ۱۵ هزار تومان در هر کیلو تنزل پیدا کرده است و با این قیمت کشاورزان حتی هزینه کشت محصول خود را هم دریافت نمی‌کنند و چیزی جز ضرر و زیان عایدشان نمی‌شود.»

مقصودلو می‌گوید: «تحصن کامیونداران گلستانی در روزهای اخیر نیز موجب شد برداشت سیب‌زمینی در گلستان به تأخیر بیفتد، هر سال تا نیمه خرداد بیش از ۷۰ درصد محصول سیب‌زمینی گرگان برداشت می‌شد، اما امسال تنها ۱۰ درصد محصول کشاورزان برداشت شده است و این مسئله بر انباشت یکباره محصول در بازار فروش اثر گذاشته است.»

پس از اعتراض سیب‌زمینی‌کاران «علی‌اصغر طهماسبی»، استاندار گلستان، در مزارع سیب‌زمینی و در جمع کشاورزان حاضر شد و گفت: «یکی از چالش‌های اساسی بخش کشاورزی در استان گلستان، نبود صنایع تبدیلی است؛ در سال‌های گذشته به ایجاد زنجیره کامل تولید در بخش کشاورزی توجه کافی نشده و این موضوع باعث زیان‌های مکرر برای کشاورزان، به‌ویژه در زمینه محصولاتی مانند سیب‌زمینی، شده است.»

وب‌سایت خبری استانداری این استان به‌نقل از طهماسبی نوشت: «در نخستین فرصت، با هماهنگی دستگاه‌های مرتبط از جمله سازمان جهادکشاورزی، سازمان صمت و تعاونی‌های کشاورزی، تدابیر لازم برای تثبیت قیمت و حمایت از تولیدکنندگان‌ اندیشیده خواهد شد.»

استاندار قول داد با جذب سرمایه‌گذاری و ارائه تسهیلات، زمینه راه‌اندازی صنایع تبدیلی و بسته‌بندی محصولات کشاورزی را در استان فراهم کند تا از خام‌فروشی و اتلاف محصولات جلوگیری شود.

دولت دغدغه‌ای نداشت

مشکلات سیب‌زمینی‌کاران در فصل برداشت در حالی دوباره و برای یک سال دیگر تکرار شده است که «علیرضا مهاجر»، معاون زراعت وزیر جهادکشاورزی، ۲۹ فروردین امسال در نشستی در استانداری همین استان اعلام کرده بود: «امسال دغدغه‌ای برای فروش سیب‌زمینی گلستان وجود ندارد و صادرات این محصول ممنوع نیست. با توجه به شرایط کشور هیچ مشکلی برای سیب‌زمینی وجود ندارد و کشاورزان با حداکثر سود می‌توانند محصول خود را به فروش برسانند.»

درست در روز تجمع سیب‌زمینی‌کاران گلستانی ساخت کارخانه صنایع تبدیلی سیب‌زمینی گلستان با سرمایه‌گذاری هزار و ۲۷۰ میلیارد تومانی آغاز شد. کارخانه‌ای که خبرگزاری ایرنا در گلستان می‌گوید: «قرار است برای دو هزار و ۲۰۰ نفر شغل مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کند، نقطه امیدی برای حل مشکلات دیرینه کشاورزی گلستان است. کارخانه صنایع تبدیلی سیب‌زمینی که قرار است در گلستان ساخته شود، در یک سال به بهره‌برداری خواهد رسید. این پروژه، با تأمین آب، برق و گاز و تغییر کاربری‌های لازم، امکان فرآوری محصولات را در داخل استان فراهم می‌کند و با ایجاد بازارهای صادراتی، قدرت چانه‌زنی کشاورزان را افزایش خواهد داد.»

کارخانه‌ای که استاندار هم می‌گوید: «این کارخانه، کم است، اما قدمی بزرگ برای حل مشکلات شماست. ما متعهدیم که این پروژه را به سرانجام برسانیم.»

احیای تعاونی

«مجتبی حسینی»، کارشناس اقتصاد کشاورزی، اما معتقد است نمی‌توان و نباید به ایده‌های دولت امید بست: «وقتی می‌گوییم کشاورزی باید در بستر تعاونی‌ها یا صندوق‌های خرد و بزرگ دنبال شود، دقیقاً به همین دلیل است. یک ساختار تعاونی علاوه‌بر کشت، می‌تواند زنجیره ارزش را تکمیل کند.»

او ادامه می‌دهد: «نخست اینکه وقتی تعاونی شکل می‌گیرد، دیگر کشت بر اراضی خرد انجام نمی‌شود. بنابراین، مقرون‌به‌صرفه‌تر خواهد شد. دوم اینکه محصول برای ورود به بازار در دست دلال و واسطه قرار نمی‌گیرد، بلکه مستقیم از طریق تعاونی روانه بازار می‌شود و به‌واسطه حذف دلال، هم منفعت خریدار رعایت می‌شود و هم منفعت تولیدکننده. بخشی از محصول که قرار نیست به‌صورت خام فروخته شود، در کارخانه‌های صنایع تبدیلی با مالکیت تعاونی در فرایند تکمیل زنجیره قرار می‌گیرند.»

حسینی می‌گوید: «متأسفانه با وجود تأکید بسیار زیاد بر حضور تعاونی‌ها به‌ویژه در بخش کشاورزی در سال‌های نخست پیروزی انقلاب، این بخش کم‌کم از اقتصاد کشور و اقتصاد کشاورزی حذف و روز‌به‌روز بر مشکلات کشاورزان افزوده شد. آنچه توضیح دادم فقط مربوط به سیب‌زمینی نیست، بلکه در مورد همه محصولات کشاورزی صادق است. این تعاونی‌ها حتی می‌توانند نقش صادراتی هم ایفا کند. پیشنهاد من به همه کشاورزان و  به‌ویژه سیب‌زمینی‌کاران گلستان این است که با تجمیع سرمایه‌های حتی بسیار اندک، تشکیل یک تعاونی یا صندوق خرد کشاورزی دهند.»