استفاده از جرثقیل و تاورکرین در کلانشهرها معمولاً برای ساخت‌وسازهای گسترده و بلندمرتبه صورت می‌گیرد. حالا حضور این عنصر نامأنوس با فضای بافت تاریخی شیراز فعالان میراث فرهنگی و ساکنان بافت را نگران کرده است. ضمن اینکه انجمن صنفی مرمت درباره تخلفات صورت‌گرفته و تبعات گودبرداری عمیق در این محدوده هشدار داده‌اند. در بیانیه‌ای که از سوی این انجمن در خبرگزاری ایسنا منتشر شده، آمده است: «در دل بافت تاریخی شیراز، جایی‌ که عناصر ارزشمندی همچون خانه‌ها، سراها و بازارهای تاریخی بخشی از حافظه زنده‌ این شهر هستند، حضور ماشین‌آلات سنگین عمرانی مانند تاورکرین، زنگ خطری جدی‌ است. نصب تاورکرین در نزدیکی بازار تاریخی شیراز، سرای مشیر و همچنین در فاصله بسیار کمی از خانه‌های ثبت‌شده اطراف آن، اقدامی غیراصولی، پرخطر و برخلاف موازین حفاظت میراث فرهنگی است.» در بخش دیگر این بیانیه فارغ از بروز تخلف آشکار در محدوده یک اثر ثبت ملی، درباره تبعات و تخریب‌های احتمالی نصب این سازه در محدوده بافت تاریخی هشدار داده شده است: «براساس تجربه میدانی و مبانی فنی مرمت، استفاده از تاورکرین در این محدوده‌ها می‌تواند منجر به انتقال ارتعاش و آسیب به پی و سازه‌های خشتی و سنگی شود. همچنین، خطر سقوط بار یا بازوی کرین را در مجاورت بافت تاریخی افزایش دهد. از طرفی منظر فرهنگی و هویت تاریخی منطقه را خدشه‌دار کند. تجربه کشورهای پیشرو در حفاظت از بافت‌های تاریخی مانند ایتالیا، فرانسه، انگلستان نیز نشان می‌دهد ورود ماشین‌آلات سنگین در بافت‌های تاریخی یا به‌طور کامل ممنوع است، یا تنها تحت شرایط خاص، با مطالعات دقیق و نظارت مستقیم نهادهای تخصصی میراث، امکانپذیر خواهد بود. علاوه‌برآن، در اسناد بالادستی بین‌المللی مانند منشور ونیز ۱۹۶۴ منشور بورای ۱۹۷۹ و راهنمای یونسکو برای منظر شهری تاریخی ۲۰۱۱ به‌صراحت تأکید شده است: «هرگونه مداخله در بافت تاریخی باید کمترین تأثیر فیزیکی، بصری و ساختاری را داشته باشد و هرگونه بهره‌گیری از فناوری یا ماشین‌آلات سنگین، تنها با ارزیابی کامل و در راستای حفظ ارزش‌های میراثی مجاز است.» درنتیجه، صدور هرگونه مجوز برای استقرار و فعالیت ماشین‌آلات سنگین در محدوده بافت تاریخی، به‌ویژه تجهیزات مرتفعی چون تاورکرین، باید ممنوع تلقی شود؛ مگر در شرایط اضطراری، آن‌هم پس از مطالعات فنی، ارزیابی دقیق مخاطرات و با نظارت مستمر کارشناسان حوزه مرمت و میراث فرهنگی. حفاظت از میراث فرهنگی یک انتخاب نیست، یک مسئولیت تاریخی است»

نصب تاورکرین تخلف آشکار است

«محمدمهدی کلانتری»، پژوهشگر مرمت بنا و بافت‌های تاریخی، در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره اینکه نصب تاورکرین در بافت باتوجه‌به مصوبات اخیر وزارت راه‌وشهرسازی چه معنایی دارد، می‌گوید: «این تاورکرین خارج از محدوده ۵۷ هکتار و در محله سنگ‌سیاه نصب شده است و مرتبط با طرح ۵۷ هکتاری نیست. احتمالاً یک پروژه عمرانی دیگر است و به طرح توسعه حرم مربوط نیست. اما بازهم جای بحث دارد، گودبرداری عمیق در حدی که تاورکرین نصب شود، در محدوده ثبت ملی بافت تاریخی تخلف است. ضمن اینکه این جرثقیل با این ابعاد برای بلندمرتبه‌سازی کاربرد دارد.

در مصوبه تعیین محدوده برای ۱۶۸ شهر تاریخی مصوب سال ۱۳۹۴ صراحتاً مطرح شده است هرگونه تعریض معبر، ایجاد معبر جدید، تجمیع پلاک و پروژه بزرگ‌مقیاس در این محدوده‌ها ممنوع است. این بافت نیز غیر از اینکه هم محدوده‌اش مشخص شده و هم به ثبت ملی رسیده، هرگونه اقدام عمرانی در آن باید زیر نظر وزارت میراث و با مجوز این وزارتخانه انجام شود. نمی‌دانیم این پروژه این مجوز را دارد یا خیر، اما در مجموع باید گفت اصولاً بردن تاورکرین در محدوده بافت تاریخی هیچ توجیهی ندارد؛ چون بلندمرتبه‌سازی در محدوده اثر ثبت ملی مجاز نیست و برای ساختمان دو-سه طبقه تاورکرین نصب نمی‌شود. این موضوع ابهام دارد و باید پیگیری شود.»

از جولان لودرها تا سایه تاورکرین

مالک یکی از بناهای تاریخی اعلام کرده این پروژه برای ساخت یک مجتمع تجاری آغاز شده است. در گزارشی که خبرگزاری ایلنا منتشر کرده، مالک خانه‌ تاریخی زیبا (صدرایی سابق) در بافت تاریخی شیراز با ابراز نگرانی درباره تهدیداتی که این جرثقیل و گودبرداری عمیق در محدوده بافت برای ساکنان دارد، اعلام کرده است: «گودبرداری با هدف ساخت مجتمع تجاری و استقرار جرثیقل‌های بزرگ و تاورکرین برای جابه‌جایی تیرآهن، خانه تاریخی و ثبت‌ملی‌شده زیبا (صدرایی) را در معرض تهدید جدی قرار داده است. با اینکه در نامه شهرداری تأکید شده نصب تاورکرین در این پلاک نباید انجام گیرد، اما ازآنجاکه قرار است در پلاک مجاور خانه صدرایی، مجتمع تجاری ساخته شود و امکان جابه‌جایی تیرآهن در کوچه‌های باریک بافت تاریخی وجود ندارد، از تاورکرین استفاده می‌کنند.»

«اقدس شریفی»، مالک خانه ثبت ملی زیبا (صدرایی)، می‌گوید: «این خانه‌ تاریخی پیش از مرمت وضعیت نابسامانی داشت و با هزینه‌ای گزاف و در یک بازه زمانی شش‌ساله مرمت این خانه به پایان رسید. در حال حاضر مالک زمین مجاور با استقرار تاورکرین نه‌تنها اقدام به گودبرداری عمیق در جوار این خانه تاریخی کرده که با نصب تاورکرین درست بالای سر خانه تاریخی زیبا این بنای ثبت‌ملی‌شده را در معرض تهدید جدی قرار داده است. روز گذشته یک هیئت ۲۰نفره از حراست و یگان میراث‌فرهنگی و شهرداری و کارشناسان حقوقی این دستگاه‌ها آمدند و پس از بررسی و محرز شدن تخلف، اما باز هم امروز دو جرثقیل مستقر شد و تاورکرین بزرگی را نصب کردند و فعالیت‌های خود را ادامه دادند؛ درحالی‌که در نامه شهرداری هم تأکید شده است روی این پلاک نباید تاورکرین نصب شود.»

او با ابراز نگرانی نسبت به این عملیات ساخت‌وساز در جوار این خانه تاریخی از پیگیری موضوع در استانداری و میراث‌فرهنگی می‌گوید: «براساس قانون ماده ۶ بند ب که در سال ۱۳۰۶ تصویب شده، هر لرزشی در بافت تاریخی ممنوع است. بااین‌حال، سال گذشته شهرداری برای مجوز ساخت این بنای تجاری در مجاور خانه تاریخی زیبا نامه به میراث‌فرهنگی نوشت و استعلام گرفت که مالک اجازه استقرار تاورکرین را دارد یا خیر که میراث‌فرهنگی اعلام کرد بلامانع است. پس از استقرار تاورکرین و فعالیت‌های مالک زمین مجاور چندین‌بار با ۱۱۰ و مراجع انتظامی تماس گرفتم. سال گذشته نیز به استانداری شکایت کردم که در آنجا میراث‌فرهنگی حرف خود را پس گرفت و با ارسال نامه به شهرداری فعالیت ساخت‌وساز متوقف شد. اما بااین‌حال، روند ساخت‌وساز ادامه دارد و حضور کارشناسان حقوقی میراث‌فرهنگی و شهرداری هم مانع از فعالیت‌های ساخت‌وساز پلاک همجوار نشده است.»

بافت شیراز با وسعت ۳۶۰ هکتار در سال ۱۴۰۲ در فهرست میراث ملی ایران ثبت شده است، اما همچنان تخریب و تخلف در محدوده آن ادامه دارد و هر بار به بهانه‌ای سوداگری در محدوده این بافت ارزشمند تاریخی خبرساز می‌شود. به‌نظر می‌رسد سناریو در بافت تاریخی شیراز از حضور لودرها به رقص جرثقیل‌ها تغییر کرده است.