هرمز،‌ قربانی گردشگری ناپایدار

در نوروز امسال، گردشگری ناپایدار موجب آسیب جدی به جزیره هرمز شد. مسافران نوروزی با چمدان‌هایشان نه سوغات و یادگاری، که بخشی از طبیعت ایران را بردند. آنچه این گردشگران نمی‌دانند این واقعیت است که خاک خوش‌رنگ جزیره، بخشی از طبیعت و تاریخ زمین‌شناسی این سرزمین است؛ خاکی که میلیون‌ها سال طول کشیده تا در یک فرایند پیچیده طبیعی به این شکل درآید و تخریب و نابودی آن هرگز به‌راحتی قابل‌ترمیم نیست.

باید اذعان کنم پرسش‌هایی که درباره بی‌دفاع شدن این میراث ارزشمند و نقش نهادهای نظارتی از جمله سازمان حفاظت محیط‌زیست مطرح شد، به‌حق و قابل‌تأمل است. 

«آموزش» و «اطلاع‌رسانی» از موضوعات مهمی است که در تورهای گردشگری‌ طبیعی مورد غفلت قرار گرفته است. بی‌تردید اگر بخش زیادی از گردشگران، از عوارض غیرقابل‌جبران برداشت خاک به‌عنوان سوغات مطلع بودند؛ آیا باز هم با طبیعت رنجور جزیره چنین رفتار می‌کردند؟ به‌نظر می‌رسد ضعف آموزش و نظارت این وضعیت را تشدید کرده است.

مشکل دیگر بی‌توجهی به «ظرفیت بُرد» در گردشگری‌های طبیعی امروز ما در کشور به‌خصوص در ایام تعطیل سال مانند نوروز است. مقصود از ظرفیت برد حداکثر افرادی هستند که می‌توانند از یک مقصد گردشگری بازدید و یا در آنجا اقامت کنند، بدون آنکه موجب تخریب شوند. وقتی میزان تقاضا از ظرفیت برد یک منطقه طبیعی فراتر می‌رود، باعث ایجاد فشار و شکنندگی در آن منطقه می‌شود.  

متأسفانه نظام برنامه‌ریزی ما در حوزه گردشگری طبیعی دچار عقب‌ماندگی است. خلأ الزامات قانونی از یک‌سو و نبود نظارت جدی دستگاه‌های متولی استانی و محلی از سوی دیگر موجب آسیب‌های اساسی به پیکره طبیعت سرزمین شده است.

توجه به گردشگری پایدار در شرايط فعلی محیط‌زیست کشور نه یک انتخاب، که یک ضرورت اجتناب‌ناپذير است؛ چراکه مباحث مرتبط با پایداری در گردشگری آن‌طوركه بايد، تبیین نشده است و الزامات و مبانی قانونی لازم كه بخش گردشگری را ملزم كند تا به‌سمت روندهای پايدار حركت كند، در كشور ما وجود ندارد. به همین دلیل، در بسیاری از مقاصد گردشگری كشور، از سواحل گرفته تا جنگل‌ها، دشت‌ها، مناطق روستایی و جزاير، شاهد گردشگری كنترل‌نشده‌ هستيم. اگرچه ممکن است برخی از اين مقاصد، زيرساخت‌هایی برای جذب گردشگر ايجاد كرده باشند، اما آنچه کمتر مورد توجه قرار مي‌گيرد، ميزان سازگاری و پایداری اين زيرساخت‌ها با محيط‌زيست و جوامع محلی است.

یکی از راه‌هایی كه می‌توان موضوع گردشگری پايدار را در کشور تقویت کرد، فراهم كردن زمينه مشاركت بخش‌های غيردولتی و جوامع محلی در حفاظت، مديريت و بهره‌برداری پايدار از منابع طبيعی است، تا مشابه بسياری از كشورها به‌جای تمركز صرف بر حفاظت فیزیکی، به‌دنبال راهکارهایی باشيم كه مردم و بخش‌های غیردولتی نقش بیشتری در حفاظت ايفا كنند.

در کشور ما باتوجه‌به تبعات گردشگری ناپایدار، گردشگری بايد به‌سمت راهکارهایی حركت كند كه استفاده بهينه از منابع را با مسئوليت‌پذيری اجتماعی و محیطی تلفيق كند. براین‌اساس، توسعه پايدار گردشگری نيازمند نگرشی فراتر از آمار و ارقام كوتاه‌مدت است. به‌نحوی‌که به‌جای نگاه به «ضوابط محیط‌زیست» به‌عنوان یک الزام يا محدوديت، آن را به‌عنوان یک فرصت ببیند که در آن توسعه گردشگری و حفاظت از محيط‌زيست در كنار هم پيش می‌روند.

ما به‌زودی با همکاری وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری  و صنایع‌دستی درباره چارچوب‌های گردشگری پایدار ضوابط مشترکی را تدوین و ابلاغ خواهیم کرد. جلوگیری از مشکلاتی که گردشگری ناپایدار بر عرصه‌های طبیعی کشور بر جای می‌گذارد، نیازمند همکاری تنگاتنگ این دو دستگاه است تا با همکاری نهادهای ملی و استانی و البته مشارکت جوامع محلی و نهادهای مردمی بتوانیم در مسیر پایداری گردشگری حرکت کنیم.