در واقع وقتی بر روی کالایی برچسب تجارت منصفانه «trade Fair» می‌خورد، برای خریدار به این معناست که تولیدکنندگان محصول مورد نظر تحت استثمار قرار نگرفته‌اند. در حقیقت تجارت منصفانه فراتر از تجارت بوده و چند ویژگی دارد: ۱- عدالت بیشتر در تجارت جهانی را امکان‌پذیر می‌کند. ۲- نیاز به تغییر در قوانین و عمل تجارت متعارف را گوشزد می‌کند و نحوه اولویت‌بخشی به کسب‌وکارهای موفق را بیان می‌کند. ۳- تجارت منصفانه در مبارزه با فقر، تغییرات آب‌وهوایی و بحران اقتصادی مشارکت دارد. ۴- از تولید محصولات ارگانیک حمایت می‌کند. تجارت منصفانه: تعریف و معیارها تجارت منصفانه مجموعه‌ای از بدعت‌های کسب‌وکاری و هم‌زمان یک نهضت اجتماعی بین‌المللی است که بر طبق استانداردهای سخت‌گیرانه اجتماعی، زیست‌محیطی و اقتصادی برای ارتقای شرایط ایمن سالم کار و حفاظت از محیط‌زیست بنیان‌گذاری شده است که منجر به ایجاد شفافیت و تقویت جوامع برای ایجاد کسب‌وکارهای موفق و پر رونق و درعین‌حال عادلانه می‌شود. به‌عبارت‌دیگر تجارت منصفانه مشارکتی تجاری بر مبنای گفت‌وگو، شفافیت و احترام است که به دنبال برابری بیشتر در تجارت بین‌المللی است. تجارت منصفانه به توسعه پایدار از طریق ارائه شرایط تجاری بهتر به تولیدکنندگان و کارگران کم‌برخوردار و تأمین حقوق آنان کمک می‌کند. ایده تجارت منصفانه در دهه نود و بر اساس شرایط نابرابر تجارت حاکم بر کشورهای درحال‌توسعه آغاز گردید. در بسیاری از کشورهای غربی این امر به شکل‌گیری نهضت اجتماعی جدیدی منجر شد که هدف آن کاهش فقر در کشورهای محروم و توسعه‌نیافته از طریق ایجاد ارتباطات پایدار و مستقیم با تولیدکنندگان محروم و فراهم نمودن دسترسی مناسب به بازارهای کشورهای توسعه‌یافته است. امروزه تجارت منصفانه به نیرویی قدرتمند و عنوان تجاری قابل‌قبولی تبدیل شده است. در واقع موضوع برچسب‌زدن برای تشخیص محصولات تجارت منصفانه از دیگر محصولات عادی بسیار اهمیت پیدا کرده است.

 سازمان‌های زیادی هم‌اکنون در سراسر جهان به ترویج و حمایت از این نوع تجارت مشغول‌اند. این سازمان‌ها اغلب زیرمجموعه سازمان جهانی تجارت عادلانه( Organization Trade Fair World (WFTO هستند که در سال ۱۹۸۹ تأسیس شد. اعضای سازمان تجارت عادلانه متشکل از تعاونی‌ها، انجمن‌ها، تولیدکنندگان، صادرکنندگان، فصلنامه ارگانیک ۹۵ واردکنندگان، خرده‌فروشان، شبکه‌های تجارت منصفانه ملی و منطقه‌ای و سازمان‌های حامی تجارت عادلانه است. مأموریت سازمان تجارت عادلانه بهبود معیشت و رفاه تولیدکنندگان محروم از طریق ارتباط و ترویج سازمان‌های تجارت عادلانه و مطرح‌کردن عدالت بیشتر در تجارت جهانی است. تجارت عادلانه سهم قابل‌ملاحظه‌ای در مبارزه با فقر، تغییرات آب‌وهوایی و بحران‌های اقتصادی جهانی دارد و معتقد است که تجارت باید در راستای حمایت و ایجاد فرصت برای تولیدکنندگان کوچک و محروم و حل مشکلات آنها به‌صورت پایدار انجام گردد. ده اصل تجارت عادلانه ده اصل توسط سازمان(WFTO)، برای تجارت عادلانه تدوین گردیده است که تمامی تولیدکنندگان، سازمان‌ها و شرکت‌های تحت نظارت سازمان‌های تجارت عادلانه، پایبند به اجرا و حصول اطمینان از رعایت درست این اصول در امور کاری روزمره خود هستند. اصل اول: خلق فرصت برای سازمان‌های محروم اقتصادی دارای سودآوری اندک کاهش فقر یکی از کلیدی‌ترین اهداف در تجارت عادلانه است. سازمان از تولیدکنندگان خرد و کم‌توان اقتصادی؛ شامل کسب‌وکارهای خانوادگی کاملاً مستقل و گروه‌ها و نهادهای کم‌برخوردار و محروم اقتصادی حمایت می‌کند. سازمان، موجب توان‌افزایی این تولیدکنندگان باهدف تغییر وضعیتشان از فقر و عدم امنیت درآمد به مالکیت و خودکفایی می‌شود. سازمان دارای برنامه عملیاتی مدون برای پیاده‌سازی طرح‌هایش است. اصل دوم: شفافیت، مسئولیت‌پذیری و پاسخگویی سازمان، در مدیریت و مراودات تجاری خود دارای شفافیت الزام است و در مقابل کلیه اعضا و ذی‌نفعان خود مسئول و پاسخگو است و به محرمانه بودن و حساسیت اطلاعات تجاری ذی‌نفعان، احترام می‌گذارد. سازمان تالش می‌کند که از مشارکت تولیدکنندگان و کارمندان خود در فرایند تصمیم‌گیری با روش‌های مشارکتی بهره گیرد و اطلاعات مرتبط و مناسبی برای شرکای تجاری خود آماده نماید. بر اساس این اصل تمامی شبکه‌ها و کانال‌های ارتباطی برای تمامی سطوح زنجیره تأمین بایستی در دسترس بوده و به‌درستی عمل کنند.

 اصل سوم: تمرین تجارت عادلانه تجارت سازمان بر اساس رفاه اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی تولیدکنندگان خرده‌پا و کم‌برخوردار است و به دنبال سود حداکثری از طریق تحمیل هزینه‌های خود به تولیدکنندگان نیست. سازمان در انجام تعهداتش در زمان مقرر، به‌صورت مسئولانه و حرف‌های عمل می‌کند. تأمین‌کنندگان به قراردادها پایبند بوده و محصولات را به‌موقع، باکیفیت و مشخصات تعیین شده تحویل می‌دهند. خریداران تجارت عادلانه ضمن شناسایی چالش‌ها و مشکلات مالی تولیدکنندگان و تأمین‌کنندگان، اطمینان حاصل می‌کنند که سفارش‌ها پس از دریافت اسناد بر اساس توافق دوجانبه پرداخت خواهد شد. در زمان سفارش صنایع‌دستی پیش‌پرداخت بدون درنظرگرفتن سود، حداقل ۵۰ درصد پرداخت می‌گردد، در خصوص درخواست مواد غذایی و کشاورزی پیش‌پرداخت حداقل ۵۰ درصد با سود قابل‌توجیه و معقول انجام می‌شود. نرخ سودی که تأمین‌کنندگان پرداخت می‌کنند، نبایستی بیشتر از هزینه وام خریدار از شخص ثالث باشد. سود بهره در این نوع تجارت نباید به کار برده شود. تأمین‌کنندگانی که بخشی از مبلغ قرارداد را به‌عنوان پیش‌پرداخت دریافت می‌کنند، مطمئن هستند اگر از طریق مسیر تجارت عادلانه معاملات آنها انجام‌گرفته باشد، موجب تقویت تجارت آنها نیز خواهد شد. خریداران قبل از لغو سفارش کالا یا بازگرداندن آن با تأمین‌کننده مشورت می‌کنند و در جایی که حق با خریدار باشد، برای تضمین همکاری تمهیداتی برای جبران ضرر و زیان آنها در نظر گرفته می‌شود. به همین صورت کنسلی و یا ارجاع سفارش‌ها نیز پس از مشورت تأمین‌کنندگان با تولیدکنندگان انجام می‌گیرد. بر همین اساس اگر سفارشی از نظر کیفی و کمی با قرارداد تطابق نداشته باشد کنسل می‌گردد و بایستی خسارت کافی جهت جبران ضرر وارد شده به تولیدکننده یا تأمین‌کننده بابت عدم تطابق کیفی/ کمی محصول با قرارداد در نظر گرفته شود. از دیگر موارد این اصل: ● برقرارکردن رابطه تجاری بلندمدت بر اساس اتفاق‌نظر، اعتماد و احترام دوطرفه بین شرکای تجاری خریداران که موجب رشد تجارت عادلانه می‌گردد؛ ● ابقای روابط مؤثر و کارآمد سازمان با شرکای تجاری؛ ● شرکای تجاری به دنبال افزایش حجم تجارت، ارزش و تنوع سفارش محصولات هستند تا از این طریق موجب افزایش درآمد تولیدکنندگان و رشد تجارت عادلانه شوند؛ 

 سازمان با سایر سازمان‌های تجارت عادلانه همکاری می‌کند و از رقابت ناسالم پرهیز می‌نماید؛ ● سازمان خود را موظف می‌داند که بدون مجوز سازمان‌های دیگر از طرح‌های آنها استفاده نکند؛ ● در تجارت عادلانه، هویت فرهنگی و مهارت سنتی تولیدکنندگان کوچک که به‌وضوح در صنایع‌دستی، محصولات خوراکی و سایر خدمات مرتبط نمایان است، شناسایی، ارتقا و محافظت می‌شود. اصل چهارم: پرداخت هزینه عادلانه پرداخت عادلانه؛ پرداختی است که پس از مذاکره، گفتگو و مشارکت مستمر به توافق کلیه افراد زنجیره تأمین رسیده باشد. این مبلغ، به‌عنوان نرخ پایدار قابل تثبیت است، در تعیین مبلغ پرداخت عادلانه، «اصل پرداخت برابر به زن و مرد در قبال کار مساوی» در نظر گرفته شده است. هدف اصلی پرداخت عادلانه تأمین پرداختی در حد تأمین معاش و گذران زندگی افراد در مکان مورد نظر است. پرداخت عادلانه شامل سه بخش است: قیمت عادلانه، دستمزد عادلانه و دستمزد در حد تأمین معاش محلی. قیمت عادلانه: قیمت منصفانه به معنای دستمزد و سود عادلانه است که بر اساس توافق بین خریدار و فروشنده، بر مبنای قیمت‌گذاری شفاف تعیین می‌گردد و بیانگر سهم عادلانه‌ای است که طرفین و تمامی عوامل زنجیره تأمین دریافت می‌کنند. دستمزد عادلانه: دستمزد عادلانه، دستمزدی است که به‌صورت منصفانه و بر اساس توافق طرفین تعیین شده باشد، در دستمزد عادلانه، حداقل پرداختی بایستی در حد تأمین معاش و زیست افراد ساکن منطقه در نظر گرفته شده باشد. دستمزد در حد تأمین معاش محلی: حقوق دریافتی برای یک هفته کاری استاندارد (۴۸ ساعت در هفته) توسط هر کارگر در محل مشخص است که باید در حد استاندارد زندگی آبرومندانه و مناسب برای هر کارگر و خانواده باشد. مؤلفه‌هایی که در برآورد این حقوق در نظر گرفته می‌شوند عبارت‌اند است از هزینه‌های: غذا، آب، مسکن، تحصیل، مراقبت‌های بهداشتی، ایاب‌وذهاب، پوشاک و سایر نیازهای حیاتی مانند آمادگی برای اتفاقات غیرمنتظره را پوشش می‌دهد. اصل پنجم: اطمینان از عدم استفاده از نیروی کار کودک یا کار اجباری سازمان تجارت عادلانه به کنوانسیون سازمان ملل متحد در خصوص حقوق کودکان و قانون کار کودکان پایبند است. سازمان، موظف است که اطمینان حاصل نماید که هیچ یک از کارکنان، اعضا و یا همکاران آنها، نیروی کار را به استثمار نکشیده‌اند.

 سازمان‌هایی که محصولات تجارت عادلانه را عرضه می‌نمایند بایستی اطمینان حاصل کنند که در فرایند تولید تا عرضه محصولات؛ نیروی کاری به استثمار کشیده نشده است و تولیدکنندگان به کنوانسیون سازمان ملل متحد در خصوص حقوق کودکان و قوانین کار کودکان پایبند هستند. هرگونه حضور کودکان در مراحل تولید محصولات حتی اگر شامل یادگیری هنر و صنایع‌دستی باشد بایستی شفاف‌سازی و مورد بازرسی قرار گیرد. بعلاوه این نوع همکاری کودکان، نبایستی رفاه، امنیت، نیازمندی‌های تحصیلی و نیاز به بازی کودکان را تحت‌تأثیر قرار دهد. اصل ششم: تعهد به عدم تبعیض، برابری جنسیتی، توانمندسازی اقتصادی زنان و آزادی اتحادیه‌های کارگری در تجارت عادلانه در خصوص استخدام، پاداش، دسترسی به آموزش، ارتقا، خاتمه‌دادن قرارداد و بازنشستگی هیچ‌گونه تبعیض جنسیتی، تبعیض مبتنی بر نژاد، طبقه، ملیت، معلولیت، جنسیت، عضویت در اتحادیه‌ها، بیماری ایدز، مذهب، گرایش‌های سیاسی و جنسی، سن و… نباید وجود داشته باشد. برای اجرای بهتر برابری جنسیتی سازمان باید دارای خط‌مشی و برنامه شفاف باشد که در آن اطمینان از امکان دسترسی برابر زنان در مقایسه با مردان به منابع مورد نیاز خود در نظر گرفته شده باشد، تا از این طریق، زنان، امکان بهره‌وری و تأثیرگذاری بر خط‌مشی، مقررات و محیطی که بر زندگی و معیشت آنها مؤثر است، داشته باشند. ازآنجایی‌که سازمان مبتنی بر عضویت است؛ زنان عضویت فعال داشته و توانمندی کامل جهت تأثیرگذاری دررابطه‌با حقوق مرتبط با خود را دارند. همچنین زنان، می‌توانند نقش رهبری را بر عهده بگیرند حتی اگر صاحب هیچ یک از دارایی‌های سازمان مانند زمین و ملک نباشند. در سازمان زنان چه به‌صورت رسمی استخدام شوند و چه غیررسمی در ازای کار برابر حقوقی برابر با مردان دریافت خواهند کرد. علاوه بر این سازمان، کلیه حقوق انسانی زنان را به رسمیت شناخته و متعهد می‌گردد که تمامی کارکنان زن مزایای استخدامی و قانونی خود را دریافت خواهند کرد. بعلاوه سازمان، نیازهای ایمنی و بهداشتی زنان باردار و مادران شیرده را مدنظر قرار می‌دهد. حقوق کلیه کارمندان که تمایل به تشکیل و عضویت در اتحادیه‌های صنفی را دارند در سازمان مورد احترام است. کارمندان نیز در انتخاب اتحادیه‌ها و بحث‌های جمعی برای حقوق خود کامل آزاد هستند. هنگامی که عضویت در اتحادیه‌ها و بحث‌های جمعی توسط قوانین محدود می‌شود، سازمان، تمهیدات لازم برای تشکیل اتحادیه‌های آزاد را فراهم می‌کند. سازمان مطمئن می‌شود که هیچ‌گونه تبعیضی در محل کار صورت نمی‌گیرد.

اصل هفتم: اطمینان از شرایط کاری خوب و مناسب فراهم کردم محیط ایمن و بهداشتی از دیگر اصولی است که سازمان باید به آن متعهد باشد. محیط سازمان بایستی با شرایط مقرر در قوانین بومی و ملی و کنوانسیون ایمنی و بهداشت سازمان نیروی کار جهانی (ILO) تطابق داشته باشد. همچنین ساعت کاری کارکنان، اعضا و حتی دورکاران با شرایط مقرر در قوانین بومی و ملی و کنوانسیون ایمنی و بهداشت سازمان نیروی کار جهانی تطابق دارد. نظارت کامل بر وضعیت بهداشتی و ایمنی تولیدکنندگان بسیار مهم است. سازمان‌های تجارت عادلانه به‌صورت مستمر در تالش برای ارتقای سطح آگاهی تولیدکنندگان خود از مسائل بهداشتی و ایمنی، کمک و ترغیب آنها به‌کارگیری و رعایت هرچه بیشتر این قوانین هستند. اصل هشتم: توجه به ظرفیت‌سازی سازمان از طریق تجارت عادلانه به دنبال افزایش تأثیرات مثبت خود بر تولیدکنندگان خرد و کم‌برخوردار از طریق ارتقای مهارت و توانمندی آنها است. سازمان‌های تجارت عادلانه برای تولیدکنندگان زیر مجموعه و همکار، تسهیلات ویژه‌ای فراهم می‌کند. این تمهیدات به تولیدکنندگان کمک می‌کند تا مهارت‌های مدیریتی، قابلیت‌های تولید و دسترسی به بازارهای داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی تجارت عادلانه و اصلی را در حد مناسب ارتقا دهند. سازمان‌هایی که محصولات تجارت عادلانه را از طریق واسطه‌های تجارت عادلانه خریداری می‌کنند، به واسطه‌ها کمک می‌کنند تا ظرفیت خود را جهت پشتیبانی از گروه‌های همکار تولیدکننده به حاشیه رانده شده توسعه دهند. اصل نهم: ترویج اصول تجارت اخلاقی اطلاع‌رسانی و افزایش سطح آگاهی عمومی یکی از وظایف سازمانی است. این امر باعث حمایت سازمان‌ها از اهداف و فعالیت‌ها در تجارت عادلانه می‌شود. همچنین سازمان‌ها مطالعات مورد نیاز مشتریان خود از قبیل اطلاعات محصولات بازار، اطلاعات سازمان‌های تولیدکننده و اعضای دست‌اندرکار در تولید و برداشت محصول را گردآوری وو تنظیم می‌کنند. در سازمان‌های تجارت عادلانه، همیشه از تکنیک‌های بازاریابی و تبلیغات صادقانه استفاده می‌شود.

 اصل دهم: احترام به محیط‌زیست سازمان‌ها جهت تولیدات خود تا آنجا که ممکن است از مواد اولیه و منابع پایدار بهره می‌گیرند و همواره اولویت با تولیدکنندگان یا منابع محلی و بومی است. سازمان‌ها با رویکرد پایدار از جدیدترین تکنولوژی‌ها برای کاهش مصرف انرژی بهره گرفته و تا آنجا که ممکن است از منابع انرژی تجدیدپذیر استفاده می‌کنند. این امر به کاهش آلایندگی محیط‌زیست کمک می‌کند. ایجاد حداقل ضایعات در محیط‌زیست نیز از اهداف مهم است. تمامی پروژه‌ها در راستای رساندن حداقل آسیب به محیط‌زیست طراحی و اجرا می‌گردند. همچنین تولیدکنندگان کالاهای کشاورزی تجارت عادلانه حتی‌المقدور با به‌کاربردن نهاده‌های بیولوژیک و ارگانیک، تأثیر منفی بر محیط‌زیست را به حداقل می‌رسانند. اولویت خریداران و واردکنندگان محصولات تجارت عادلانه، خرید محصولاتی است که به‌صورت پایدار در راستای حفظ محیط‌زیست مدیریت شده باشند. کلیه سازمان‌های تجارت عادلانه در حد امکان از مواد قابل‌بازیافت یا تجزیه‌پذیر در طبیعت برای بسته‌بندی محصولات خود استفاده می‌کنند.

منبع:

فصلنامه تخصصی ارگانیک- شماره ۴۰- ویژه‌نامه پایداری و مسئولیت اجتماعی در صنعت غذا