اصلاح بند کمال‌خان، گام اول تأمین حقابه

سلطانعلی عابدی

فعال آب سیستان‌وبلوچستان

مسئله نخست در تأمین حقابه ایران از هیرمند چیست؟

اصلاح بند کمال‌خان، گام اول تأمین حقابه

با روی کار آمدن طالبان، معاهده ۱۳۵۱ آشکارا نقض شده است و درصورت تداوم سیاست‌های انفعالی وزارت خارجه به تاریخ پیوستن آن دور از ذهن نیست

۹ بهمن ۱۴۰۳، ۱۸:۱۲

این روزها سفر «عراقچی»، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، به افغانستان تحت حاکمیت امارت اسلامی طالبان، بار دیگر موضوع حقابه سیستان براساس معاهده ۱۳۵۱ را بر سر زبان‌ها انداخته است و یک سؤال مهم را به ذهن متبادر می‌سازد که آیا پایبند کردن افغان‌ها به معاهده راه‌حل دیپلماتیک دارد؟ آیا با این سفرها آب در انهار جاری می‌شود؟ ازآن‌روی، سفر وزیر امور خارجه به افغانستان مهم است؛ چون عباس عراقچی یک دیپلمات باتجربه و درباره مسائل آبی صاحب‌نظر است و در حال حاضر مهمترین چالش ایران با طالبان بر سر ۸۲۰ میلیون مترمکعب آب است.

حقابه قانونی و تاریخی ایران از هیرمند، آبی است که زندگی ۶۰ هزار بهره‌بردار کشاورزی در سیستان به‌طور مستقیم، ده‌ها هزار نفر به‌صورت غیرمستقیم و محیط‌زیست سیستان به آورد آن پیوند خورده است. با روی کار آمدن طالبان، معاهده ۱۳۵۱ آشکارا نقض شده است و درصورت تداوم سیاست‌های انفعالی وزارت خارجه به تاریخ پیوستن آن دور از ذهن نیست.

باتوجه‌به محدودیت گذردهی آب از دریچه‌های سد کمال‌خان، بدون اصلاح سد عملاً اختصاص حقابه غیرممکن است

نکته گمراه‌کننده در رفتار طالبان سیاست مبتنی‌بر دروغ درباره حقابه است. وزیر امور خارجه باید بداند حرف‌های طالبان در پایبندی به معاهده ۱۳۵۱ یک تعارف سیاسی است و امکان اجرایی شدن آن با وجود سد کمال‌خان یک وعده نافرجام و صرفاً دیپلماتیک برای اقناع طرف ایرانی است. طالبان می‌دانند هرگونه مخالفت با معاهده باعث تحریک طرف ایرانی می‌شود و طبیعتاً جمهوری اسلامی ایران برای اقناع افکار عمومی خود مجبور به واکنش صریح خواهد شد.

سیاست‌های غلط وزارت نیرو و امور خارجه در قبال حقابه، ریشه در درک نادرست از معاهده ۱۳۵۱، عدم شناخت سازه سد کمال‌خان و عدم اطلاع از برنامه‌های طالبان در قبال زمین‌های بایر محدوده گودزره و پایین‌دست سد کمال‌خان دارد. طالبان همواره‌ خود را پایبند به معاهده می‌دانند، اما در عمل به آن پایبند نیستند و حقابه داده نمی‌شود و چندین برابر سیلاب به‌سوی گودزره منحرف می‌شود. پیک سیلاب‌ها به چهار هزار مترمکعب بر ثانیه در محل سد کمال‌خان هم می‌رسد که سد کمال‌خان از این میزان تنها حدود ۴۰۰ مترمکعب در ثانیه را می‌تواند از دریچه‌های خود عبور دهد و مابقی به‌سوی گودزره منحرف می‌شود.

سیاست‌های غلط وزارت نیرو و امور خارجه در قبال حقابه، ریشه در درک نادرست از معاهده ۱۳۵۱، عدم شناخت سازه سد کمال‌خان و عدم اطلاع از برنامه‌های طالبان در قبال زمین‌های بایر محدوده گودزره و پایین‌دست سد کمال‌خان دارد

از میزان آبی که از دریچه‌های کمال‌خان می‌گذرد، بیش از نیمی به نهر لشکری و پریان مشترک رفته و یا توسط موتور پمپ‌های بهره‌برداران افغانستان در مسیر برداشت می‌شود و نیمی به سیستان وارد می‌شود. براساس معاهده طرفین می‌بایست پمپ‌ها را جمع‌آوری کنند، اما افغان‌ها همواره از این بند معاهده خودداری کرده‌اند. در پیک سیلاب سال گذشته دو تا سه میلیارد مترمکعب آب به گودزره ریخته است و حدود یک سوم حقابه وارد سیستان و چاه‌نیمه‌ها شده است. حال با این شرایط چگونه طالبان می‌توانند از پایبندی به معاهده ۱۳۵۱ بگویند و وزارت خارجه یا نیرو وارد بازی بی‌نتیجه طالبان شوند؟

در زمان انعقاد قرارداد در سال ۱۳۵۱، سد کمال‌خان وجود نداشت و اکنون با احداث آن تمام معادلات به‌هم ریخته است. باتوجه‌به محدودیت گذردهی آب از دریچه‌های سد کمال‌خان بدون اصلاح سد عملاً اختصاص حقابه غیرممکن است. مادامی که دیپلمات‌های ایرانی بر پایبندی افغانستان به حقابه تأکید ورزند، هیچ دستاوردی در پی نخواهد داشت. اختصاص ۸۲۰ میلیون مترمکعب آب در سال در دو صورت امکانپذیر است. اولاً طبق معاهده آب براساس جدول زمانی آمده در قرارداد از سد کجکی اختصاص داده شود، اما ظاهراً باتوجه‌به عدم همکاری طالبان در بازدید از این سد در زمان مورد تقاضا این امر غیرممکن است. دوماً سد کمال‌خان اصلاح شود. تجربه سیلاب‌های دو سال گذشته نشان داد علی‌رغم وعده طالبان مبنی‌بر جلوگیری از انحراف سیلاب به‌سوی گودزره در‌این‌باره ناموفق بوده و چندین برابر حقابه به گودزره ریخته می‌شود.‌ وزارت امور خارجه درصورتی‌که به واقعیات امر توجه نکند و بیش‌از‌این تحقق معاهده را به روش‌های اشتباه و گفتمان‌های از اساس غلط پیگیری کند، ره به جایی نخواهد برد و سیستان همچنان در تب خشکسالی می‌سوزد.

به اشتراک بگذارید:

برچسب ها:

بند کمال‌خان، حقابه، خشکسالی، طالبان، محیط‌زیست، هیرمند، وزارت نیرو