سال ۱۳۰۰ خورشیدی، دختری ۱۳ ساله در کوچه‌ای در «تهران» قدیم زندگی می‌کرد. خانه آن‌ها دیواربه‌دیوار خانه یکی از خوانندگان محبوب دربار «احمدشاه قاجار» بود. آن روزها خانه‌ها به هم چسبیده و دیوارها کوتاه بودند و صدا به‌راحتی از این خانه به آن خانه می‌رسید. دختر پای دیوار می‌ایستاد و گوش می‌داد تا اینکه یک روز طاقتش تمام شد؛ به خانه همسایه رفت، در زد و گفت: «می‌خواهم آواز بخوانم.» آن دختر، «ملوک فرش‌فروش کاشانی»، معروف به «ملوک ضرابی» بود؛ از نخستین خوانندگان زن «ایران» که صدایش روی صفحه گرامافون ضبط و در بازار پخش شد. صد سال بعد، «الناز بایرام‌زاده»، سندپژوه و پژوهشگر تاریخ «قاجار»، این زندگی را از دل آرشیوها و روایت‌های شفاهی بیرون کشید و در رمانی به نام «آواز در عمارت» بازآفرینی کرد. او در گفت‌وگو با «پیام ما» از مسیر پژوهش و بازآفرینی زندگی «ملوک ضرابی» می‌گوید.

بین سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۳، نزدیک به ۴۱ نفر در حوضچه‌های آب سیستان‌وبلوچستان غرق شده‌اند؛ نیمی از آنان دختربچه‌هایی بودند که برای تأمین آب موردنیاز خانواده و دام‌هایشان، در راه کولبری آب کشته شدند، اما «مرگشان فقط یک حادثه دیده شد، نه یک واقعه در حوزه زنان». این آمار را «مهتا بذرافکن»، جامعه‌شناس آب و اقلیم، ارائه داد و از حاضران در نشست انجمن جامعه‌شناسی پرسید چند رسانه تاکنون نام این دختران را برجسته کرده‌اند. او همچنین به صف‌های تانکر آب در روزهای گرم که بیشتر افراد حاضر در آنها زن‌اند، اشاره کرد: «مگر این‌ها بخشی از جامعه زنان نیستند که بار حمل آب را به دوش می‌کشند؟ اگر قرار است در مطالعات زنان از خشونت و نابرابری صحبت کنیم، نمی‌توانیم حذفشان کنیم.»

در بسیاری از جوامع، بازار کار به میدان بازتولید روابط قدرت، هنجارهای جنسیتی و تقسیم کار مبتنی بر جنسیت تبدیل می‌شود. دوگانه «مشاغل زنانه» و «مشاغل مردانه» بیش از آنکه بر تفاوت‌های زیستی یا توانایی‌های فردی استوار باشد، محصول فرایندهای اجتماعی، فرهنگی و نهادی است که طی زمان، برخی حرفه‌ها را به مردان و برخی دیگر را به زنان نسبت داده و از این طریق، نابرابری‌های جنسیتی را تثبیت کرده است. در چنین ساختاری، ورود زنان به حرفه‌هایی که در ذهنیت و فرهنگ عمومی «مردانه» تلقی می‌شوند، مواجهه با سازوکارهای آشکار و پنهان تبعیض است. زنان در این حوزه‌ها، علاوه‌بر کسب صلاحیت حرفه‌ای، ناگزیرند به‌طور مستمر شایستگی خود را اثبات کنند و با پیش‌فرض‌هایی مقابله کنند که توانایی فنی، اقتدار حرفه‌ای و حتی مشروعیت حضور آنان را زیر سؤال می‌برد. «رخساره سلطانی» دختر جوان مکانیکی است که در گفت‌وگو با «پیام ما» از چالش‌های این شغل برای زنان و مردانه‌بودن آن در نگاه جامعه می‌گوید.

با اینکه بیش از دو دهه از انجام رحم جایگزین در ایران می‌گذرد، این شیوه همچنان قانون جامعی ندارد. این خلأ، ابهام‌های حقوقی متعددی، از جمله ثبت هویت مادر در شناسنامه، را به همراه داشته و ضرورت حمایت از زنان حامل و سامان‌دهی این حوزه را پررنگ کرده است. از طرف دیگر، وقتی بدن زن به بخشی از یک قرارداد تبدیل می‌شود، این پرسش به میان می‌آید که مرز میان حق انتخاب، اجبار اقتصادی و کالایی‌شدن بدن کجاست؟ نشست «رحم جایگزین؛ از بارداری زیستی تا بارداری اجتماعی» با تمرکز بر این ابعاد و پرسش‌ها، این شیوه باروری را بررسی کرد.

جنگ، گاهی در تردید یک مادر برای فرستادن فرزندش به جلسه امتحان آغاز می‌شود؛ در شب‌هایی که کودکی هفت‌ساله از ترس انفجار خوابش نمی‌برد؛ و در زندگی زنی که میان مراقبت از خانواده و حفظ شغلی که سال‌ها برای به دست آوردنش جنگیده، گرفتار مانده است.

از دیرباز، تولیدمثل در ایران مسئولیتی سنگین بر دوش زنان بوده و گاه امتناع از آن به‌مثابه رفتاری در تضاد با منافع ملت و دولت تعبیر شده است. با این حال، در سال‌های اخیر، رابطه زنان با حاکمیت دستخوش تحولات قابل توجهی شده است: از مطالبه برای پوشش اختیاری و حق موتورسواری گرفته تا کنترل باروری و تصمیم‌گیری درباره فرزندآوری. این مجموعه انتخاب‌ها حول محور «کنترل بر بدن» و حق انتخاب فردی شکل گرفته‌اند؛ انتخاب‌هایی که زنان برای به دست آوردن آن‌ها سال‌ها تلاش کرده و هزینه‌های فراوانی پرداخته‌اند.

جنگ برای زنان در ایران نه از لحظه آغاز درگیری، بلکه از دل سازوکارهای حذف آغاز می‌شود. سازوکارهایی که پیش از جنگ در ساختارهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی تثبیت شده‌اند، در شرایط بحرانی موقتاً به تعلیق درمی‌آیند و با پایان جنگ، در اشکالی پیچیده‌تر و نهادینه‌تر بازتولید می‌شوند. در این چرخه، زنان نه غایب‌اند و نه صرفاً ناظر، بلکه در موقعیتی متناقض میان حضور ضروری و حذف ساختاری قرار می‌گیرند.

مدتی پس از وقوع آتش‌سوزی گسترده در بازارچه جنت تهران، حادثه‌ای که به‌گفته کسبه حدود ۳۰۰ غرفه را به‌طور کامل از بین برد، غرفه‌داران اعلام می‌کنند هنوز پاسخ روشنی از سوی نهادهای مسئول درباره علت دقیق حادثه، میزان خسارت، نحوه جبران زیان‌ها و زمان‌بندی بازسازی دریافت نکرده‌اند. این آتش‌سوزی معیشت دست‌کم ۳۰۰ خانواده را به‌طور مستقیم تحت‌تأثیر قرار داده است. افزون‌برآن، صدها نفر دیگر که به‌شکل مستقیم و غیرمستقیم در زنجیره تأمین، تولید، فروش و خدمات وابسته به این بازارچه فعالیت داشتند، دچار آسیب شده‌اند. در میان مال‌باختگان، شمار قابل‌توجهی از زنان سرپرست خانوار حضور دارند؛ زنانی که بخش عمده‌ای از غرفه‌ها را اداره می‌کردند و فعالیتشان در حوزه‌هایی چون پوشاک، صنایع‌دستی، خرازی و تولیدات خانگی متمرکز بود. همچنین، برخی غرفه‌داران از کارآفرینان خرد و هنرمندان دارای معلولیت جسمی بودند که بازارچه جنت تنها محل عرضه محصولات و منبع اصلی درآمدشان محسوب می‌شد. روز چهارشنبه، ۲۹ بهمن‌ماه، جمعی از ما‌ل‌باختگان در محل بازارچه گرد هم آمدند تا گزارشی از پیگیری‌های انجام‌شده از سوی نمایندگان خود دریافت کنند.

ایران در طول تاریخ خود شاهد جنگ‌ها و بحران‌های متعددی بوده است؛ از حمله‌های خارجی و فروپاشی‌های سیاسی گرفته تا قحطی‌ها، تغییرات ایدئولوژیک، شورش‌ها و سرکوب‌های داخلی. روایت مسلط این بحران‌ها اغلب با نام پادشاهان، فرماندهان و فاتحان مرد گره خورده است؛ درحالی‌که بخش بزرگی از تاریخ بقا، بازسازی و استمرار جامعه با نام و نشان زنان رقم خورده است. زنانی که از خانه تا میدان‌های جنگ، در مناسبات اجتماعی و در دل فروپاشی‌ها و فراز و نشیب‌های گوناگون، نقش‌های حیاتی ایفا کرده‌اند.

سوگواری زنانه