مهدی زارع

برای هزاران سال، انسان‌ها در مکان‌هایی سکونت داشته‌اند که در برابر تأثیرات تغییراقلیم، زلزله و سیل بسیار آسیب‌پذیر هستند. گسل شمال تهران به طول حدود ۱۱۰ کیلومتر در شمال تهران و جنوب البرز مرکزی گسل پردیسان و گسل وردآورد به‌عنوان روندهای همراه سامانهٔ گسلی شمال تهران بر شکل افت دشت جنوب‌غربی و غرب تهران اثر گذاشته‌اند. به‌سمت غرب اثر تغییرات محیطی هولوسن بر تکامل فرهنگی، داده‌های زمین‌شناختی و ژئومورفیک از دشت قزوین در نزدیکی بوپین‌زهرا از سکونتگاه‌های مجاور زاغه (۶۳۰۰ تا ۷۱۷۰ سال قبل)، قبرستان ( ۴۹۵۰ تا ۶۲۱۵ سال قبل) و سگزآباد (۲۳۵۰ تا ۴۰۵۰ سال قبل) در چهار دههٔ اخیر مطالعه شده است.

حادثهٔ معدن ۳۱ شهریور ۱۴۰۳ با انفجار گاز متان در معدن زغال‌سنگ موجب فاجعهٔ کشته شدن کارگران مظلوم معدن در ژرفای زمین شد. ولی طبس یادآور کانون زمین‌لرزه ۲۵ شهریور ۱۳۵۷ طبس با بزرگای ۷.۴ نیز است. آیا لرزه‌خیزی بر انتشار گاز متان اثر می‌گذارد؟ گسل‌های فعال می‌توانند بر انتشار گاز متان در معادن زغال‌سنگ، به‌ویژه در زمین‌لرزه‌ها اثر بگذارند. هنگامی که زلزله رخ می‌دهد، امواج لرزه‌ای در اثر جنبایی و حرکت در امتداد گسل منتشر می‌شوند. این حرکت توزیع تنش را در سازندهای سنگی اطراف از جمله رگه‌های زغال‌سنگ تغییر می‌دهد.

رئیس‌جمهور «مسعود پزشکیان»، روز هفدهم شهریور ۱۴۰۳ گفت: «تهران به‌عنوان پایتخت کشور، با مشکلاتی دست به گریبان است که هیچ راه‌حلی جز انتقال مرکزیت نداریم… توسعۀ کشور با ادامۀ روند فعلی امکان‌پذیر نیست. اینکه بخواهیم همچنان منابع اولیه را از جنوب کشور و دریا به مرکز بیاوریم و تبدیل به محصول کنیم و دوباره برای صادرات به جنوب بفرستیم، به‌شدت توان رقابت ما را مستهلک کرده و کاهش داده... چاره‌ای نداریم جز اینکه مرکزیت اقتصادی و سیاسی کشور را به جنوب و نزدیک دریا منتقل کنیم... کمبود آب، نشست زمین، آلودگی هوا و امثال آن، با تداوم سیاست‌ها و اقداماتی که تابه‌حال اجرا شده‌اند، فقط تشدید شده…

پانزدهم تیرماه ۱۴۰۳، سیلاب تابستانی در هوای آفتابی در روستای «گزنه» در نزدیکی دماوند، موجب خساراتی در این دره شد. در سال‌های اخیر، همین محل در ۱۰ شهریور ۱۳۹۷ در نتیجۀ ذوب‌شدن یخچال‌های دماوند در درۀ گزنه و شهر گزنک با سیلاب، متحمل خسارات زیادی شد و در ۱۷ مرداد ۱۴۰۱ نیز سیل دیگری از ذوب‌شدن بخشی از یخچال‌های دماوند، موجب خسارت شد. جریان سیل و سرازیرشدن حجم زیاد رسوب با شیب تند منطقه، سیلاب‌های یخچالی و جریان‌های لاهار یا جریان واریزه‌ای را پدید می‌آورد.

حدود ۱۸ میلیون نفر بر اساس برآوردهای سال ۲۰۲۳، در سواحل پیرامون خلیج‌فارس در کشورهای این منطقه زندگی می‌کنند. خلیج‌فارس تغییرات زیادی را در آب‌های خود تجربه می‌کند؛ ازجمله افزایش دما، شوری و سطح دریاها و کاهش سطح اکسیژن. خلیج‌فارس با کاهش سطح دریا از بهمن تا اردیبهشت  و بالاتربودن سطح دریا از شهریور تا آذر، مشخص می‌شود که بیشینۀ آن در آبان و کمینۀ آن در فروردین است.

شنبه ۱۰ اوت ۲۰۲۴ (بیستم مرداد ۱۴۰۳)، گروهی از قایق‌سواران و غواصان در شمال سن‌دیگو (جنوب کالیفرنیا)، با  پاروماهی  در دریا روبه‌رو شدند که توجه دانشمندان دریایی و حافظان محیط‌زیست را به خود جلب کرد. پاروماهی معمولاً به‌عنوان «ماهی روز قیامت» شناخته می‌شود، زیرا اغلب در مواقع فاجعه دیده می‌شود. پاروماهی‌ها معمولاً در آب‌های ژرف اقیانوس‌ها  که انسان به‌ندرت آن‌ها را می‌بیند، یافت می‌شوند. بر اساس فولکلور ژاپنی، پاروماهی که ماهی روز قیامت نیز شناخته می‌شود، نشانه‌ای از قدرت‌های بالاتر است، مبنی‌بر اینکه زلزله یا سونامی در شرف وقوع است.

یک انفجار زمین‌گرمایی (هیدروترمال) در پارک ملی یلوستون به یک پیاده‌رو آسیب رساند و چندین طبقه زباله را به هوا فرستاد. انفجاری  کوچک حوالی ساعت ۱۰ صبح سه‌شنبه ۳ مرداد ۱۴۰۳، (۲۳ ژوئیه ۲۰۲۴) رخ داد . انفجارهای هیدروترمال زمانی اتفاق می‌افتد که آب فوق‌گرم به‌دام‌افتاده در زیر سطح زمین، به‌سرعت از مایع به بخار تبدیل می‌شود و به‌شدت سنگ محصور را مختل می‌کند. آب‌جوش، بخار، گل و تکه‌های سنگ، در منطقه‌ای به قطر چند متر تا چند کیلومتر به بیرون پرتاب می‌شود. اگرچه انرژی در اصل از یک منبع آذرین ژرف می‌آید و به سطح منتقل می‌شود؛ همان‌طور که در فوران‌های آتشفشانی اتفاق می‌افتد؛ انرژی به‌صورت گرما در آب داغ و سنگ در چند صد فوت از سطح ذخیره می‌شود.

خشکسالی، افزایش جمعیت، آلودگی هوا، تغییر اقلیمی، تولیدات صنعتی و کشاورزی، تحریم‌ها، استفادۀ ناکارآمد از آب و منابع طبیعی و عدم اجرای مقررات محیط‌زیستی موجود، به بحران محیط‌زیستی موجود دامن می‌زند. منابع آب ناکافی مردم را مجبور به مهاجرت می‌کند و با حاشیه‌نشینی مشکلات شهرهای بزرگ بیشتر می‌شود. آبخوان‌ها درحال تخلیه هستند. آلودگی هوا شرایط زندگی در شهرهای ایران را به‌طور فزاینده‌ای چالش‌برانگیز کرده است. فرسایش بادی بـاعـث افـزایـش بیـابان‌زایـی زمـین‌های کشاورزی شده و تقاضای تولید بیشتری را در مناطق قابل کشت باقی‌مانده ایجاد می‌کند. تنـوع‌زیـستـی در مـعرض تهـدید اسـت.