قیام شالبافان کرمان
علیجان غضنفری
«صاعقه» هشتمین تألیف دوست گرامی و محقق ارجمند متون تاریخی«مجید نیکپور»است که در بهار امسال توسط انتشارات سوره مهر وابسته به حوزه هنری انقلاب اسلامی، از چاپ درآمده، در اختیار علاقمندان و محققان متون تاریخی قرار گرفته است. کتاب «صاعقه» که آقای نیک پور نام آن را از یکی از شب نامه های شورش شالبافان الهام گرفته، نگاهی دارد به اوضاع اجتماعی ایالت کرمان در عهد قاجاریه و مسائل سیاسی و اقتصادی و اجتماعی که منجر به دو فقره قیام شال بافان در کرمان شد.
مجید نیک پور در این کتاب با تیزبینی خاصی از اوضاع اجتماعی کرمان پس از قتل عام مردم این شهر توسط آقامحمدخان و اضمحلال و نابودی خانواده های اصیل و استخواندار کرمانی و افتادن سرنوشت سیاسی و اقتصادی کرمان به دست دو خانواده قدرتمند غیر کرمانی یعنی اولاد و احفاد ابراهیم خان ظهیرالدوله و محمد اسماعیل خان وکیل الملک و رقابت شدید این دو خانواده و جنگ حیدری و نعمتی آنها تحت عنوان طایفه ابراهیمی و اسفندیاری که به سرعت و برای به میدان کشانیدن طبقات عامه اجتماع شهری فقیر و گرسنه، که در آن روزگار کرمان بنا به شرایط اقلیمی و دامپروری منطقه اکثراً شالباف بودند، به این درگیری رنگ و صبغه مذهبی می دهند.
طایفه ابراهیمی که شیخی بوده و بخش مهمی از اقتصاد و درآمد کلان ایالت را در دست دارند و طایفه اسفندیاری که اندکی پس از ورود شیخیه وارد کرمان شده و رهبری ایالت را به دست گرفته اند. بخش مهم دیگری از درآمد شهر را به دست گرفته اند. با حمایت بخش دیگری از روحانیت کرمان با عنوان «بالاسری» وارد این نبرد می شوند. غافل از آنکه ادامه این جنگ و درگیری، چندان هم به نفع این دو خانواده تمام نشده و لزوم سرکوب این قیام برای حکومت، موجبات قدرت گرفتن خانواده سومی را در کرمان فراهم می کند. که آن هم کرمانی نیست و آن خانواده پرقدرت و با نفوذ «فرمانفرما»ست.
خانواده ای که حتی بعد از سقوط قاجاریه و روی کارآمدن سلسله پهلوی نیز از بازیگران مهم عرصه سیاست این ملک بودند. ناصرالدین شاه برای سرکوب اولین شورش شالبافان فیروز میرزا نصرت الدوله را البته پس از ناامیدی از اقدامات شهاب الملک به حکومت ایالت کرمان می فرستد و او که قبلاً هم برای پایان دادن به غائله «آقاخان محلاتی» یک بار به کرمان آمده بود با مجازات پنج نفر از محبوسین ارگ حکومتی که متهم به قتل «یحیی خان» کلانتر کرمان بودند و دستگیری و مجازات تعدادی از اهالی «میدان قلعه» از جمله زنی به نام «نایب مریم» و اعدام آنها به عنوان مقصر اصلی بر اوضاع مسلط می شود.
در شورش دوم شالبافان نیز بار دیگر فردی از خاندان فرمانفرما یعنی«عبدالحسین میرزا فرمانفرما»مأموریت می یابد تا شورش آنان را سرکوب نماید. وی از کرمانشاه عازم کرمان شده و به محض ورود به رفسنجان در تلگرافی به عین الدوله صدر اعظم، نفی بلد «حاج میرزا محمدرضا مجتهد» رهبر بالاسری ها را درخواست می نماید و میرزا محمدرضا روانه خراسان می گردد.
«حاج محمدخان» رهبر شیخیه برای دور شدن از تنش ها به ملک خود در روستای لنگر رفته و اندکی بعد همان جا در می گذرد. تنها شالبافان بی چاره بودند که از این شورش کوچکترین بهره ای نگرفته و از آنان به عنوان آلت دست و وسیله اجرای مقاصد دشمنی شیخیه و بالاسری استفاده شد و پس از سرکوب هر دو شورش بدبخت تر، سرخورده تر از همیشه به همان کارگاه های شال بافی خود بازگشتند، بی آنکه هیچ گونه تغییر مطلوبی در وضعیت کار، دستمزد، تعطیلات یا فضای مناسب کار برای آنها صورت گیرد. مجید نیک پور این تراژدی تلخ را به خوبی به قلم کشیده و با توانایی از عهده اجرای آن نیز برآمده است.