هر جنگی داستان‌های خود را دارد چرا که در دل آن هزاران رویداد رخ می‌دهد که برخی از آن‌ها به‌عنوان گزارش واقعه برای آیندگان در تاریخ ثبت می‌شوند و برخی نیز به‌عنوان داستان‌های حماسی یا تراژیک، منشأ تولید اشکال و آثار مختلفی ادبیات، سینما، موسیقی و… می‌شوند.

دنیای پساجنگ متفاوت است. اگرچه رویدادهای دوران جنگ همچنان بازگو می‌شوند، اما دوره‌ای است که آثار واقعه، ظهور و بروز پیدا می‌کنند. مثلاً برای بسیاری از افراد که از نزدیک شاهد جنگ بوده‌اند، خود یا نزدیکانشان دچار آسیب شده ممکن است به اختلال «اضطراب پس از حادثه» (PTSD) یا مشکلاتی مانند بی‌خوابی، دردهای عصبی و…. دچار شوند.

دردی که فقط زنان می‌شناسند

مشکلاتی مانند اضطراب و استرس و سایر آثار روانی در هر دو جنس مرد و زن وجود دارد، اما زنان دردها و مشکلاتی دیگری را افزون بر این مشکلات تجربه کرده و می‌کنند. «الهام»، یک فعال اجتماعی است، تا قبل از جنگ به لحاظ سلامت جسمانی و روانی مشکلی نداشته است؛ اما این روزها هم دو انگشت یک‌دستش بی حس شده و هم دچار مشکلاتی مانند اختلال در چرخه قاعدگی خود شده است. او در گفت‌وگو با «پیام ما»، تجربه خود را از جنگ و پساجنگ بازگو می‌کند و می‌گوید: «من همیشه سعی کردم در هر زمانی آرامش خود را حفظ کنم و دیگران به‌ویژه کودکان و زنان را از فشار روانی‌های روزانه ناشی از کار، فشارهای اجتماعی و… رها کنم؛ اما هیچ‌گاه فکر نمی‌کردم که خود نیز زمانی دچار استرس و اضطراب ناشی از وقایع روزانه شوم و این مشکلات بر روی سلامتی من تأثیر بگذارند. همه مشکلات من از زمانی آغاز شد که دیدم خانه یک کودک، که همیشه خط‌قرمز من و فعالیت‌هایم بوده است؛ در بمباران نابود شده و والدینش زیر آوار جان باخته‌اند. این حادثه تأثیر بسیار بدی روی روان من گذاشت. از سوی دیگر وقتی تهدیدهای دشمن مبنی بر بمباران زیرساخت‌ها آغاز شد روزبه‌روز حال من بدتر می‌شد. وقتی آتش‌بس اعلام کردند، گفتم تمام، روزها عادی شدند، اما تازه برخی مشکلات در جسم من و بسیاری دیگر از زنان آغاز شد.»

او در مورد وضعیت خود در پساجنگ می‌گوید: «تا پیش از جنگ دارای سیکل طبیعی قاعدگی بوده و از این نظر مشکلی نداشته‌ام. همیشه تاریخ شروع و پایان در تقویم خود داشته و بدون هیچ مشکلی این دوره‌ها به‌صورت طبیعی روند خود را طی می‌کردند. اما در دوره جنگ استرس شدیدی به من وارد شد و تمامی سیستم عصبی من را درگیر کرد و یک‌سری دردها را که تا آن زمان نداشتم، تجربه کردم.»

او ادامه می‌دهد: «یکی از مشکلاتی که اکنون به آن دچار شده‌ام «قاعدگی نامنظم» و به فاصله‌های بسیار کوتاه به همراه درد و خون‌ریزی‌های بسیار زیاد است. یکی از مشکلات دیگری که از زمان جنگ چهل‌روزه و پس از آن دچار آن شده‌ام. احساس دردهای «PMS» بدون هیچ‌گونه قاعدگی در پی آن است.»

الهام می‌گوید: «این دردها و خون‌ریزی‌ها و اختلالی بر روی زندگی روزانه‌ام تأثیر گذاشته است، چرا به لحاظ بدنی بسیار ضعیف شده و دچار ضعف و سرگیجه شده‌ام؛ چنان‌که انرژی کافی برای انجام فعالیت‌های معمول خود ندارم.»
به گفته او زنان بسیاری، این روزها چنین دردهایی را تجربه کرده و یا به مشکلات دیگر دچار شده‌اند: «وقتی با زنان و دختران دیگر نیز صحبت می‌کنم، بسیاری از آنان تجربه مشابهی از دردهای «PMS»، تأخیر در قاعدگی و یا قاعدگی زودهنگام و طولانی را بازگو می‌کردند. مثلاً یکی از زنان از تأخیر سه‌هفته‌ای در شروع قاعدگی خود و دردهای ناشی از آن می‌گفت. وقتی به پزشک زنان مراجعه می‌کند، پزشک او را سالم و بدون هیچ مشکلی ارزیابی کرده و به او اعلام می‌کند که این تأخیر ناشی از استرس است.»

تروما و قاعدگی‌های نامنظم

آنچه این فعال اجتماعی از تجربه خود و اطرافیانش بازگو کرد، تقریباً برای بسیاری از زنان دیگر نیز به وجود آمده است. مسئله‌ای که «شیرین نیرومنش» فوق‌تخصص زنان و زایمان و استاد تمام دانشگاه علوم پزشکی تهران در گفت‌وگو با «پیام ما»، این مشکلات و به‌ویژه اختلال در چرخه قاعدگی می‌تواند ناشی از مسائل روحی، روانی و انواع تروماها در شرایط جنگی باشد: «مسائل روحی و روانی، از جمله استرس، اضطراب، بیماری‌ها و تروماهای روحی، می‌توانند تأثیرات موقتی بر تنظیم هورمونی، تخمک‌گذاری و در نتیجه نظم قاعدگی داشته باشند. در دوران جنگ، سطح استرس خانواده‌ها فراتر از فشار روانی‌های معمول زندگی روزمره قرار گرفت. بمباران‌ها، موشک‌باران‌ها، خرابی‌ها و تهدیدات مستقیم زندگی، همراه با ازدست‌دادن عزیزان یا آسیب‌دیدن نزدیکان، تروماهای خاصی را ایجاد کرد که تأثیر عمیقی بر سلامت روان و فیزیولوژی زنان گذاشت.»

این استاد دانشگاه درباره تأثیر مسائل روانی بر وضعیت قاعدگی زنان، توضیح می‌دهد: «تنظیم چرخه قاعدگی تحت‌تأثیر مستقیم قشر مغز و هورمون‌های ترشحی آن بر تخمدان‌هاست. فشار روانی‌های شدید و تروماها در بسیاری از زنان می‌تواند منجر به اختلال در هورمون‌ها، عدم تخمک‌گذاری منظم، خونریزی‌های نامنظم، زودرس یا دیررس شدن پریود و حتی دردناک شدن آن شود. خوشبختانه این تغییرات معمولاً موقتی و گذرا هستند و به‌صورت دائمی باقی نمی‌مانند.»

به گفته نیرومنش زنان باید به پایش سیکل قاعدگی خود بپردازند و تاریخ آغاز و پایان آن را در تقویم شخصی خود ثبت کنند: «اگر تأخیر یا تغییرات جزئی (چندروزه) در یک یا دو دوره قاعدگی رخ دهد، ممکن است طبیعی تلقی شود؛ اما در صورت تداوم نامنظمی‌ها، همراهی با خونریزی‌های شدید یا درد زیاد، و یا عدم انجام چکاپ‌های اخیر، مراجعه به متخصص زنان ضروری است. پزشک ممکن است باتوجه‌به شرایط، سونوگرافی (برای بررسی رحم، تخمدان‌ها و ضخامت آندومتریوز) و آزمایش‌های هورمونی تجویز کند. برای زنانی که دچار استرس، اضطراب یا افسردگی ناشی از تروما هستند، مشاوره با روان‌شناس یا روان‌پزشک، استفاده از تکنیک‌های آرام‌سازی (ریلکسیشن) و در صورت نیاز مصرف داروهای آرام‌بخش با تجویز پزشک، بسیار مؤثر است.»

سندرم پیش از قاعدگی (PMS) و لکه‌بینی

نیرومنش همچنین در مورد تجربه (PMS) و لکه‌بینی‌های غیرمعمول نیز تصریح می‌کند: «این سندرم طیف وسیعی از علائم شامل درد، سنگینی، افسردگی، پرخاشگری، سردرد، ورم سینه و… را شامل می‌شود که معمولاً یک تا دو هفته قبل از قاعدگی رخ می‌دهد. اگرچه در بسیاری از موارد قابل‌تحمل است، اما در موارد شدید می‌تواند زندگی را مختل کند. بر همین اساس کاهش مصرف کافئین و نمک، ورزش، یوگا، مدیریت استرس و خواب کافی برای کاهش آثار آن می‌تواند مفید بادش اما در موارد شدید، پزشک می‌تواند با دارو به بهبود علائم کمک کند.»

استاد دانشگاه تهران ادامه می‌دهد: «لکه‌بینی یک یا دو روز قبل از قاعدگی بدون درد و خونریزی شدید معمولاً طبیعی است. لکه‌بینی در وسط سیکل چنانچه بیش از دو تا سه روز طول بکشد یا اینکه پس از رابطه به وجود آید نیازمند معاینه پزشک است. ضایعات دهانه رحم (زخم، پولیپ، توده)، پولیپ‌های داخل رحمی، یا ضخامت غیرطبیعی آندومتریوز که گاهی ناشی از فیبروم‌های نزدیک به آندومتر است؛ می‌تواند از جمله دلایل این لکه‌بینی‌ها باشد. معاینه دهانه رحم، انجام تست پاپ‌اسمیر و سونوگرافی (واژینال برای زنان متأهل و شکمی برای دختران مجرد) برای بررسی کیست‌ها و توده‌ها ضروری است.»

تأثیرات جنگ بر بارداری و زایمان

اما اختلال در چرخه قاعدگی یا دردهای سنگین پیش از آن تنها اثر جنگ نیست، به گفته این متخصص زنان و زایمان ارائه آمار از وضعیت زنان به‌ویژه زنان باردار بسیار دشوار است، اما در مطب‌های زنان این مشکلات روند افزایشی داشته است: «آنچه من در مطب خود شاهد بوده‌ام مواردی از سقط‌جنین ناخواسته در سه‌ماهه اول بارداری با وجود سونوگرافی‌های طبیعی است: «این موضوع نیازمند تحقیقات علمی و آماری دقیق برای بررسی علل احتمالی است. در دوره‌های جنگ (هم جنگ فعلی و هم جنگ ۱۲ روزه)، به دلیل استرس شدید، افزایش مواردی مانند شروع زودتر دردهای زایمانی، پارگی کیسه آب و زایمان زودرس مشاهده شده است.»