پروژه هم‌سطح‌سازی مقابر گورستان تاریخی ابن‌بابویه سال‌هاست است که آغاز شده و بخش وسیع و مهمی از این مجموعه تسطیح شده است. این گورستان تاریخی که مزار بزرگانی چون «میرزاده عشقی»، «حسین فاطمی»، خاندان «دهخدا»، «نسیم شمال» و «غلامرضا تختی» در آن قرار گرفته در فهرست میراث ملی به ثبت رسیده و هم‌سطح‌سازی قبور در آن تخریب هویت تاریخی این مجموعه و خلاف قانون است. براساس تصاویر منتشرشده در خبرگزاری تسنیم، تولیت «آستان شیخ صدوق» اقدام به تخریب سنگ قبور تاریخی این مجموعه کرده و در حال هم‌سطح‌سازی و نوسازی مقابر این مجموعه است که برخی از آنها بالغ‌بر یک قرن قدمت دارند. مدیر میراث‌فرهنگی شهرری به «پیام ما» می‌گوید مجموعه زیرنظر سازمان اوقاف اداره می‌شود و اقدام انجام‌شده بدون اطلاع این اداره صورت گرفته است. آستان شیخ صدوق قصد احداث آشپزخانه و حوزه علمیه روی قبور قدیمی را داشت، اما موفق به کسب مجوز از میراث‌فرهنگی نشد و بدون هماهنگی با این اداره‌کل اقدام به تسطیح گورستان کرده و بخشی از سنگ قبرها را شکسته و قبور را از بین برده است.

گورستان تاریخی به‌مثابه موزه

«احمد ابوحمزه»، ری‌پژوه، درباره پیشینه تخریب‌ها در گورستان‌های تاریخی شهرری، از ابن‌بابویه تا امامزاده عبدالله، به «پیام ما» می‌گوید: «از دهه ۹۰ و پیش‌ازآن با این مسئله مواجه بوده‌ایم و هر بار هم مخالفت کرده‌ایم و پیگیری انجام داده‌ایم، نه میراث‌فرهنگی و نه اوقاف توجهی نمی‌کنند. بارها تکرار کرده‌ایم که اینجا به‌نوعی یک موزه است. سنگ‌قبرها به‌مثابه اشیای یک موزه هستند و اهمیت دارند. این مجموعه در فهرست میراث ملی ثبت شده است. این گورهای تاریخی نمودی از تدفین و آیین‌های خاکسپاری در جامعه هستند. وقتی این عناصر تخریب می‌شوند، مثل این است که یک ساختمان تاریخی را تخریب کنید یا یک شیء موزه‌ای را از بین ببرید. اما مسئولان در اوقاف و میراث‌فرهنگی این موارد را نمی‌بینند و فکر می‌کنند صاحب‌اختیار همه‌چیز هستند و به همین دلیل، تمام گورستان‌های تاریخی را هم‌سطح می‌کنند.» ابوحمزه با اشاره به اینکه در دنیا بسیاری از گورستان‌های تاریخی که مزار مشاهیر و بزرگان در آنها قرار دارد، به‌عنوان یک جاذبه گردشگری شناخته شده‌اند، می‌گوید: «گورستان‌گردی یکی از شاخه‌های گردشگری محسوب می‌شود. اما اینجا به‌جای حفاظت، این گورها را تخریب می‌کنند. آیا باید بپذیریم که هدفی که در پس این هم‌سطح‌سازی‌ها وجود دارد، چیز دیگری است؟ اگر به‌خاطر مردم این اقدامات انجام می‌شود، مردم مخالف این تخریب‌ها هستند. با یک نظرسنجی ساده می‌توان به این مخالفت‌ها پی برد.»

سرنوشت نامعلوم سنگ‌قبرهای تاریخی

هر بار که سازمان اوقاف اقدام به تخریب گورستان‌های تاریخی کرده و کارشناسان و افکار عمومی به آن اعتراض کرده‌اند، این وعده داده شده که این سنگ‌قبرها در جای خود قرار خواهد گرفت، اما تجربه ثابت کرده که هرگز این اتفاق نمی‌افتد. 

ابوحمزه درباره سرنوشت این قبور و سنگ آنها می‌گوید: «بسیاری از این مزارها متولی ندارند و خانواده‌ای نیست که پیگیر وضعیت آنها باشد. بدون اطلاع این خانواده‌ها، سنگ‌قبرها تخریب یا فروخته می‌شوند؛ درحالی‌که اینها آثار تاریخی ارزشمندی هستند. در پاسخ به اعتراضات، به ما می‌گویند این سنگ‌قبرها دوباره در محل خودشان قرار داده می‌شوند، اما تصاویر و مستندات نشان می‌دهد در بیشتر مواقع این اتفاق نمی‌افتد و سنگ‌قبرهای تاریخی برای همیشه از بین می‌روند.»

این پژوهشگر تاریخ ری تأکید دارد: «با تخریب این آثار، هویت و تاریخ یک جامعه از بین می‌رود. با این هم‌سطح‌سازی‌ها، نسل بعد و جوانان حق دارند بپرسد این گورستان تاریخی چه فرقی با گورستان‌های آمریکایی دارد؟ در آمریکا همه مزارها یک‌شکل هستند و یک صلیب بالای هر مزار قرار گرفته، اما تعریف مزار و شیوه تدفین در جامعه ما به‌گونه‌ای دیگر است؛ هر سنگ‌قبر یک داستان، روایت و یک هویت جداگانه دارد.» 

این موضوع تنها محدود به قبور تاریخی نمی‌شود. سال ۹۷ رهبری در جریان بازدید از گلزار شهدا با انتقاد از پروژه‌های یکسان‌سازی قبور گفته بودند: «یکی از کارهای بدی که بعضی از مدیران گلزارهای شهدا انجام می‌دهند، این کار غلط یکسان‌سازی قبور است. هیچ لزومی ندارد که این محدوده را صاف کنیم، به خیال اینکه می‌خواهیم زیباسازی کنیم. زیبایی هرجایی و هر چیزی به حَسَب خودش است.» 

بهسازی یا تخریب؟

کارنامه سازمان اوقاف در محافظت از اموال و آثار تاریخی که تحت مدیریت این سازمان اداره می‌شوند، کارنامه قابل‌قبولی نیست. درعین‌حال، موضع میراث‌فرهنگی در قبال این قصور منجر به تخریب و آسیب به آثار تاریخی، در غالب موارد، سکوت است. اما در این میان بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی یک جامعه از بین می‌رود. ابوحمزه در این مورد خطاب به متولیان امر می‌گوید: «با عناوینی مثل بهسازی و نوسازی، این عناصر تاریخی و این موزه‌ها را از بین نبرید. جامعه الان سراغ آثار پیش از اسلام می‌رود و برای والرین و شاپور تندیس می‌سازد؛ این‌ قبور تاریخی اسلامی هم بخشی از همان تاریخ هستند. وقتی این عناصر را یکسان‌سازی و همسطح می‌کنید، فرزندان ما فرصت آشنایی با بخشی از تاریخ این سرزمین کهن را از دست می‌دهند.»

سنگ‌قبرها اسناد دست‌اول پژوهش تاریخ

احمد ابوحمزه از منظر پژوهش تاریخ نیز این مسئله را تحلیل می‌کند و می‌گوید: «سنگ‌تراشی و حکاکی بر روی سنگ در ایران یک هنر است. نقوشی که روی این سنگ قبر‌ها ثبت می‌شود، بخشی از این هنر بوده و با تخریب آن‌ها، این هنر نیز از بین می‌رود. ضمن اینکه این نقوش اطلاعات تاریخی در دل خود دارند. یکی از اسنادی که در نگارش و پژوهش تاریخ به آنها رجوع می‌کنیم، اسناد دست‌‌اول‌اند و سنگ‌قبرها جزو همین اسناد هستند. از طریق آن‌ها می‌توان بسیاری از اطلاعات مربوط به دوره‌های مختلف تاریخی، القاب، نسب‌ها و مناصب را مطالعه کرد. تخریب سنگ‌قبرها و گورستان‌های تاریخی، ازبین‌بردن اسناد دست‌‌اول تاریخی است. این سنگ‌قبرها به ما می‌گویند چه اشخاص، هویت‌ها و افراد بزرگی در این گورستان‌های تاریخی مدفون شده‌اند. وقتی این نشانه‌ها را حذف می‌کنیم و به ذکر یک نام روی یک سنگ بی‌هویت بسنده می‌کنیم و هیچ‌چیز از گذشته و تاریخ این افراد را در مزارشان حفظ نمی‌کنیم، این اطلاعات و اسناد تاریخی را برای همیشه از بین می‌بریم.»

حافظه تاریخ معاصر

ابن‌بابویه یک گورستان معمولی که روزگاری خارج از باروی پایتخت بوده؛ نیست. این مجموعه بخشی از حافظه تاریخی ایران است. از نخستین سال‌های شکل‌گیری‌اش پیرامون آرامگاه شیخ صدوق، تا دفن روشنفکران، مبارزان سیاسی، هنرمندان و قهرمانان ملی، ابن‌بابویه روایتگر تحولات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی بیش از یک قرن از تاریخ معاصر ایران است. هر سنگ‌قبر در این گورستان سندی مستقل از یک دوره، یک اندیشه و یک زیست تاریخی است که باید حفاظت شود. تسطیح این مجموعه به هر نام و عنوان و بهانه، پاک‌کردن بخشی از حافظه جمعی جامعه است.

این اقدامات خودسرانه و بدون هماهنگی با نهادهای متولی حفاظت از میراث‌فرهنگی، آن‌هم در مجموعه‌ای که ارزش ثبت در فهرست میراث ملی را داشته، نوعی حذف و انکار تاریخ است. استمرار این روند، ابن‌بابویه را از یک گورستان تاریخی-فرهنگی به فضایی بی‌هویت و خنثی بدل می‌کند؛ فضایی که دیگر نشانی از گذشته در آن باقی نمی‌ماند.