پیام‌ ما: ضرب‌المثل «جن و بسم‌الله» سال‌هاست روی آبِ چشمه‌ 7000 ساله شهرری سایه انداخته، درست از بیش از یک دهه قبل که چشمه طعم خشک شدن را چشید و به مرور مقابل چشمان مقتدر فتحعلی‌شاه خود را با خشک‌شدن وفق داد تا امروز که بار دیگر صدای اعتراض فعالان میراثی را نسبت به وضعیت خود بلند کرده است

در طول 10 سال گذشته چشمه‌علی شهرری و آبِ آن، بارها نگاه‌های نگران را به سمت خود معطوف کرده‌اند؛ میراث طبیعی شهر 7000 ساله‌ای که یک‌بار اوایل دهه 90 تا مرز خشکی رفت و به مرور با آغاز فعالیت پروژه خط 6 متروی تهران، بار دیگر دِبی آب آن پایین آمد، به حدی که کارشناسان میراثی معتقد بودند با فعالیت دستگاه (TBM) مترو، مسیر آب چشمه تغییر کرده است.

برای مدتی چشمه خشک شد تا سرانجام با اعتراضِ فعالان میراثی و مردم بومی منطقه فعالیت مترو متوقف و قدری سطح آب بالا آمد، با این وجود هیچ چیز مانند سابق نشد. ماجرای پایین آمدن سطح آب چشمه در سال ۹۶، با پیگیری‌های میراث‌فرهنگی، شهرداری و شورای شهر تهران و ری قدری شرایط را برای آب 7000 ساله بهتر کرد، اما در طول کمتر از یک ماه گذشته، بدون رخ دادن اتفاقی که توجه‌ها را به سوی خود جلب کند، بار دیگر خبرِ خشک شدنِ آب چشمه منتشر شد و حتی گفته شد این بار سه حوض چشمه در حال خشک شدن کامل هستند. اما متولیان بعد از گذشت چندین سال همچنان تاکید داشتند «نیاز است مطالعات باستان‌شناسی باید به طور دقیق دربارۀ مکان عبور چشمه‌ ها از گذشته تا امروز روی این محوطۀ طبیعی انجام شود»

مطالعاتی که به نظر می‌رسد می‌تواند تا ابد ادامه یابد و هیچ گاه به جواب نرسد، این‌بار همین دلایل باعث شده تا تعدادی از فعالان فرهنگی، رسانه‌ای و دوستداران میراث، کارزاری مردمی را با هدف پیگیری مسئولانه این بحران به راه انداخته‌اند.

در این کارزار که با عنوان «به نام مردم، به نام میراث» منتشر شده، امضاکنندگان با ابراز نگرانی شدید از وضعیت موجود، از نهادهای مسئول خواسته‌اند نسبت به دلایل خشک شدن چشمه علی شفاف‌سازی کرده و برای احیای این چشمه تاریخی اقدامات فوری و مؤثری انجام دهند.

در بخشی از بیانیه این کارزار آمده است: «ما امضاکنندگان این کارزار، با نهایت نگرانی نسبت به وضعیت چشمه علی شهرری، یکی از کهن‌ترین منابع طبیعی و فرهنگی ایران، از نهادهای مسئول درخواست داریم نسبت به این بحران زیست‌محیطی و میراثی، اقدامی فوری، شفاف و پاسخ‌گو انجام دهند.

…

در ماه‌های اخیر، خشک شدن کامل این چشمه تاریخی، نگرانی شدید کارشناسان، فعالان محیط زیست، اهالی منطقه و دوستداران میراث فرهنگی را برانگیخته است. براساس بررسی‌های میدانی و اظهارات متخصصان، به نظر می‌رسد حفاری‌های مرتبط با توسعه خط ۶ مترو تهران در محدوده جنوبی شهر، یکی از عوامل اصلی در قطع جریان آب این چشمه باشد. با این حال، تاکنون هیچ گزارش رسمی، شفاف و مستقلی در این‌باره منتشر نشده است.

…

خشک شدن چشمه علی تنها خشک شدن یک منبع آب نیست؛ بلکه از دست رفتن بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی ایران است. اگر در برابر چنین تخریب‌هایی بی‌تفاوت باشیم، فردا نوبت کدام میراث ملی دیگر خواهد بود؟ پروژه‌های توسعه‌ای بدون پیوست میراثی نه تنها غیرقانونی که مصداق تخریب تدریجی تاریخ کشور هستند.»

حالا امضا کنندگان این کارزار درخواست دارند تا با « تشکیل کمیته حقیقت‌یاب مستقل متشکل از کارشناسان میراث فرهنگی، محیط زیست و حقوق‌دانان برای بررسی علل فنی و انسانی خشک شدن چشمه علی»، «انتشار عمومی و شفاف گزارش نهایی این بررسی برای اطلاع مردم و رسانه‌ها»، «انجام اقدامات فوری برای احیای تدریجی چشمه علی با مشارکت نهادهای ذی‌ربط (شرکت آب، شهرداری، سازمان محیط زیست و وزارت میراث)» و  «توقف یا بازنگری پروژه‌های عمرانی مشابه در شهر ری که فاقد پیوست‌های میراث فرهنگی هستند» به درخواست آن‌ها توجه شود و این اثر تاریخی و طبیعی نجات پیدا کند.

مطالبه‌گران این کارزار خواستار تشکیل یک «کمیته حقیقت‌یاب» مستقل، انتشار عمومی نتایج بررسی‌ها، آغاز اقدامات تخصصی برای احیای چشمه و بازنگری پروژه‌های عمرانی مشابه در شهرری شده‌اند.

مهرشاد ملکی، مستندساز حوزه میراث فرهنگی و نویسنده این کارزار، به پیام ما می‌گوید: این کارزار مردمی با عنوان «به نام مردم، به نام میراث» و با هدف مقابله با روند بی‌توجهی به میراث فرهنگی و طبیعی کشور ایجاد شده است.

به گفته او، این کمپین به‌صورت مردمی و غیردولتی طراحی شده و برگزارکنندگان آن اعلام کرده‌اند که هیچ وابستگی سیاسی یا سازمانی ندارد.

کمپین «نجات چشمه علی» از سوی جمعی از پژوهشگران، فعالان مدنی، دانشجویان و اهالی شهرری پشتیبانی شده و به‌صورت مردمی در حال جمع‌آوری امضا و مطالبه‌گری است و در طول دو روز گذشته با استقبال گروهی از روزنامه‌نگاران، پژوهشگران، دانشگاهیان، هنرمندان و ساکنان منطقه شهرری همراه شده است.

وی یکی از مطالبات اصلی این کارزار را این طور توضیح داد: ما از نهادهای مسئول می‌خواهیم که با تشکیل یک کمیته حقیقت‌یاب بی‌طرف، دلایل دقیق این خشکی را بررسی کرده و نتیجه آن را به صورت عمومی منتشر کنند. همچنین ضروری است هرگونه اقدام برای احیای این چشمه با همکاری نهادهایی چون شهرداری، سازمان آب، وزارت میراث فرهنگی و سازمان محیط زیست انجام شود.

این عضو ایکوموس ایران با تأکید بر اهمیت پیشگیری از تخریب‌های مشابه، افزود: اگر پروژه‌های توسعه‌ای بدون پیوست فرهنگی و زیست‌محیطی ادامه پیدا کنند، در آینده نه‌چندان دور با از دست دادن بخش‌های مهمی از هویت تاریخی کشور مواجه خواهیم شد. باید میان توسعه و حفاظت از میراث، توازن ایجاد کرد.