آنها که سربالایی نفس‌گیر منتهی به کاخ سبز را در سعدآباد را همچون خبرنگار «پیام ما» بالا رفته‌اند، آن ساختمان کوچک و نقلی میان درختان را دیده‌اند که سازه‌ها و ماکت‌هایی در حیاط مقابلش قرار دارد، این ساختمان و موزه اینجا و در دل یک مجموعه تاریخی که محل سکونت شاه ایران بوده، چه می‌کند؟ قصه آن از کجا شروع شد و حالا به کجا رسیده است؟ قرار است قصه این ساختمان چگونه ادامه پیدا کند. در روزهای اخیر خبرهایی در این ساختمان است و اتفاقاتی افتاده است، انتقال یک موزه و حذف موزه‌ای دیگر، «شاهرخ کریمی» رئیس موسسه گنجینه ملی آب ایران در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره این موزه و اتفاقاتش گفته است.

او از همان سالهای ابتدایی شکل‌گیری موزه در جریان اقدامات صورت گرفته و روندی که منجر به تاسیس این موزه شد، بود. حالا که ابلاغیه تخلیه موزه به دستش رسیده بارها در میان جملاتش می‌گوید: «ما در این سی سال خیلی زحمت کشیدیم، دلمان می‌سوزد یک شبه بخواهند این موزه را تعطیل کنند» ابلاغیه اما آنجاست، روی میز، با مهر و امضا و تاریخ، خبر هم چند روزی است به صورت رسمی منتشر شده: «موزه قرآن به سعدآباد می‌رود» ادامه خبر را هیچ کس نگفت، کریمی اما می‌گوید: «موزه قرآن جایگزین موزه آب می‌شود» اما موزه آب کجاست؟ چطور شکل گرفته و اصلا چرا سی سال پیش چنین ضرورتی احساس شده است؟ کریمی روایت می‌کند: «هدف اصلی این موزه، علاوه بر حفظ و احیای میراث آبی کشور، آموزش و معرفی تاریخ فنی و مهندسی آب است. ایده‌ تأسیس آن به سال ۱۳۷۵ و انعقاد قراردادی بین کاخ‌موزه‌ سعدآباد به عنوان نماینده‌ میراث فرهنگی و موسسه گنجینه‌ ملی آب ایران به عنوان نماینده‌ وزارت نیرو بر می‌گردد. این قرارداد در تاریخ ۱۵ مرداد ۱۳۷۵ و در ۱۹ ماده منعقد شد» کریمی یک به یک بندهای قرارداد را مرور می‌کند، از ماده‌ اول که در آن هدف ایجاد و معرفی موزه آب از طریق امکانات وزارت نیرو است. محل موزه ساختمان کسرائیان و ساختمان کوچک جنب آن -که هر دو در دوره‌ پهلوی دوم محل اقامت و دفتر کار رییس اداره کاخ سعدآباد، تیمسار کسرائیان، بودند- تعیین شد. ساختمانهایی که یکی به مساحت ۵۵ متر مربع و دیگری حدود ۲۵۰ متر مربع هستند. کریمی درباره دلیل چنین اقدامی می‌گوید: «در آن زمان، سیاست کلی سازمان میراث فرهنگی وقت این بود که سازمان‌ها و دستگاه‌های اجرایی موزه‌های تخصصی خود را ایجاد کنند تا بتوانند به‌خوبی آثار و سوابق تاریخی مرتبط با حوزه‌ کاری خود را معرفی کرده و به نمایش بگذارند. هدف حمایت از میراث فرهنگی کشور و همکاری دستگاه‌های مختلف اجرایی با آن بود. از طرف دیگر، این سیاست به دستگاه‌ها کمک می‌کرد تا حس مسئولیت و حفاظت از میراث فرهنگی کشور را در ساختار خود نهادینه کنند. وزارت نیرو به‌عنوان نخستین وزارتخانه در سال ۱۳۷۳ به فراخوان تاسیس موزه‌های تخصصی پیوست و موضوع راه‌اندازی موزه آب را مطرح کرد. به موازات این اقدام، مجموعه‌ای تحت عنوان گنجینه ملی آب ایران ایجاد کردیم تا موزه‌های آب را در سرتاسر کشور راه‌اندازی کنیم. اعضای این موسسه را وزیر نیرو -که ریاست شورا را بر عهده دارد- وزیر میراث فرهنگی، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، رئیس سازمان برنامه و بودجه، شهردار تهران، وزیر فرهنگ و آموزش عالی، معاون وزیر در امور آب و آبفا و رئیس موسسه که دبیر شورا است، تشکیل می‌دهند» کریمی تاکید می‌کند که وظیفه این موسسه تنها ایجاد موزه‌های آب نیست، بلکه حفظ و احیای میراث آبی کشور هم جزو مسئولیت‌های اصلی آن است. این میراث شامل آثار منقول و غیرمنقول، همچنین میراث شفاهی آب است.

یک برند شناخته شده بین‌المللی نباید حذف شود

کریمی در سخنانش از این می‌گوید که در ابتدای شکل‌گیری موزه نمونه و الگوی مشابهی در ایران و جهان وجود نداشت و این موزه از ایده تا اجرا نوآورانه بود و حالا یک موزه شناخته شده در دنیاست و تاکید می‌کند: «فعالیت‌های موزه آب کاملاً ریشه‌دار و اصولی انجام شده، زحمات زیادی کشیده شده تا این برند شکل بگیرد. این اقدام بدون پشتوانه و اساس نبوده که اینقدر به‌راحتی و بدون دلیل و توجیه منطقی این برند را حذف و به یک‌باره اعلام شود بعد از ۳۰ سال کار و تجربه، موزه باید تعطیل شود»

کریمی درباره روایتی که موزه آب برای بازدید کننده نقل می‌کند به بخش‌های مختلف موزه و مطالعاتی که برای طراحی و ساخت برخی ابزارها صورت گرفته تا یک موزه پژوهشی ایجاد شود اشاره می‌کند: «به دلیل اینکه موضوع آب چندوجهی و گسترده است و هم جنبه فنی و مهندسی دارد، هم جنبه فرهنگی و هنری، طراحی موزه‌ای که قادر به معرفی بخش‌های مختلف و گسترده این جنبه‌های آب باشد، کار آسانی نبود. در بخشی از موزه ما به ساخت ماکت و مولاژ با مقیاس‌های مختلف و دوره‌های تاریخی و معاصر پرداختیم تا بازدیدکنندگان بتوانند از نزدیک با مفاهیم مهندسی آب آشنا شوند.  در بخشی اسناد مربوط به تقسیم بندی و مدیریت منابع آب مثل اسناد دستنویس مربوط به مقنی‌ها و تقسیم کار بین آنها را به نمایش گذاشتیم، بخشی از موزه به نمایش فیلم‌های مستند و کلیپ‌های مربوط به آب اختصاص پیدا کرد و بخش‌های تخصصی دیگر هر کدام بخشی از پازل این دانش کهن در این سرزمین را تکمیل کردند» او به این موضوع هم اشاره می‌کند که این موزه به دلیل داشتن مخاطبان متنوع، از کودکان و دانش‌آموزان گرفته تا اساتید دانشگاه‌ها و متخصصان رشته‌های مختلف آب، به طراحی و ارائه محتواهای آموزشی و فرهنگی متفاوت توجه کرده است. ضمن اینکه از دریچه هنر هم به موضوع آب پرداخته و آثاری از نقاشی‌ها و خوشنویسی‌های هنرمندانی چون «حسین خسروجردی» «غلامعلی طاهری» «کاظم چلیپا» «غلامرضا راهپیما» و هنرمندان دیگر را که مرتبط به موضوع آب بوده به نمایش گذاشته‌ است. 

 نگاه رئیس ایکوم ایران به یک جابجایی

«سید احمد محیط طباطبایی» رئیس ایکوم ایران دیروز در واکنش به خبر جابجایی موزه قرآن کریم گفت: «یکی از بدترین خبرها در حوزه موزه‌داری تعطیلی است. حال گاهی موزه‌های خصوصی به خاطر مسائل اقتصادی و عدم همکاری نهادهایی مثل شهرداری و دولت تعطیل می شوند اما گاه موزه‌های دولتی که بخش‌های مهمی از میراث این مردم را در اختیار دارند، تعطیل می‌شوند اما شاید از همه بدتر این است که یک موزه ملی تعطیل یا جا به جا شود» محیط طباطبایی با اشاره به تاریخچه موزه ملی قرآن گفت: «این موزه جزو معدود موزه‌های قبل از دولت احمدی‌نژاد بود که به صورت هیئت امنایی اداره می‌شد و رئیس هیئت امنا هم آقای مسجد جامعی بود. این موزه در آن دوره رابطه خوبی بین نهادهای قرآنی کشور به وجود آورد. مجموعه قرآنهای نفیس کتابخانه آیت ‌لله گلپایگانی و مرعشی به این موزه منتقل شد. از طرفی در یک مکان جغرافیایی شهر تهران قرار داشت که دکتر حبیبی معتقد بود همین نزدیکی می‌توانست این فرصت را ایجاد کند که مهمانان نهاد ریاست جمهوری از این موزه دیدن کنند. در کنار تمام ویژگی‌ها معماری بسیار نفیسی هم داشت. چند معمار برجسته کشور اذعان داشتند که این بنا یکی از بهترین بناهای 45 سال اخیر ایران است» به گفته محیط طباطبایی مسایل امنیتی باعث شد این موزه مشکلات بازدید داشته باشد و امروز به تبع همین مشکلات قرار است این موزه را به سعدآباد منتقل کنند. او معتقد است این موزه می‌توانست به عنوان یک موزه پژوهشی در مقاطع خاصی با برنامه‌ریزی قبلی بازدید کننده بپذیرد اما راه ساده‌تری انتخاب شد و تصمیم به انتقال موزه گرفته شد.

رئیس ایکوم ایران همچنین به لزوم وجود تجانس بین موضوع، هدف و زیرساخت در هر مجموعه‌ای اشاره و ناموفق بودن موزه میرعماد در مجموعه سعدآباد را به عنوان نمونه ذکر کرده و گفت: «امیدوارم موزه قرآن بعد از انتقال به سرنوشت موزه میرعماد در مجموعه سعدآباد دچار نشود» محیط طباطبایی درباره وضعیت موزه آب در مجموعه سعدآباد و جایگزین شدن موزه قرآن در این بنا اشاره کرد و گفت: «یکی از موزه‌های مجموعه سعدآباد که می‌شود قصور وزارت نیرو را در آن مشاهده کرد، موزه آب است که از ۱۳۷۵ و زمانی که امکان راه‌اندازی موزه آب در مجموعه پردیسان نبود، به طور موقت در این مجموعه دایر شد اما بعدها به علت نسبتی که آب با سعدآباد دارد، از نظر تعداد قنوات و نوعی از آبیاری سنتی که هنوز به شکل منطقی در این مجموعه باقی است و طبیعت خوبی که اطراف موزه دارد و موضوع محیط زیست که در سعدآباد وجود دارد وجود یک موزه محیطی و آب نسبت خوبی با آن پیدا می‌کند. اما گویا مجموعه وزارت نیرو مایل به انتقال موزه به پردیسان است»

 روی دیگر سکه: ابهام و سکوت

به باور کریمی تصمیماتی که در حال حاضر برای تعطیلی موزه آب سعدآباد گرفته شده، نادیده گرفتن زحمات فراوانی است که در این سی سال برای ایجاد و حفظ این موزه کشیده شده است. حتی اگر برخی به دلایل مختلف مخالف این موزه باشند، باید برای رسیدن به تصمیماتی منطقی و درست، به‌جای برخوردهای یک‌جانبه، با حضور مسئولان دو طرف – وزارت نیرو و میراث فرهنگی- دلایل و نظرات یکدیگر را بررسی کنند. اما سکوت مسئولان میراث فرهنگی و ابهامات موجود، فضای غبارآلودی ایجاد کرده. مشخص نیست موزه آب به محل دیگری منتقل می‌شود؟ آیا به گفته محیط طباطبایی وزارت نیرو خواهان این تعطیلی است یا به گفته کریمی نگران از این انتقال؟ معلوم نیست انتقال موزه قرآن به فضای محدود ساختمان کسراییان چگونه صورت خواهد گرفت؟ دلیل برخوردهای قهری دیروز و برداشتن تابلوهای موزه آب چه بوده و بیرون کردن کارکنان از محیط موزه از سوی چه کسانی انجام شده است؟ این جابجایی چه اهدافی را دنبال می‌کند؟ تا زمانی که تصمیم‌گیرندگان در مورد این مسایل سکوت کنند و بر ابهامات دامن بزنند، هیچ تحلیل درستی از ماجرا وجود نخواهد داشت. تصمیم ناگهانی مسئولان موزه قرآن و اداره کل موزه‌های میراث فرهنگی مبنی بر جابجایی موزه ملی قرآن به مجموعه سعدآباد، تصمیمی خلق‌الساعه بدون نگاه تخصصی و حتی رفتار اصولی برای جابجایی یک موزه، فارغ از تمام تبعاتی که در حوزه فرهنگی دارد، به شان و جایگاه نهاد «موزه» آسیب می‌زند.