این روزها استفاده از پلتفرم‌های آنلاین برای برنامه‌ریزی سفر با استقبال قابل‌توجهی روبه‌رو است؛ تا جایی که شیوه‌های سنتی برای تهیه بلیت یا رزرو اقامتگاه به‌مرور در حال حذف شدن هستند و درعین‌حال، فضای ایجادشده دامنه اثرگذاری آنها را توسعه می‌دهد. به‌نظر شما چطور می‌توان از این ظرفیت در بهبود کیفیت سفرها استفاده کرد؟
فضای رقابتی که پلتفرم‌های آنلاین در حوزه خدمات سفر ایجاد کرده‌اند، نقش مؤثری در بهبود کیفیت میزبانی و افزایش رضایت گردشگران داشته است. این رقابت باعث شده است میزبانان به‌دنبال ارائه خدمات بهتر باشند. از سوی دیگر، رشد چشمگیر کاربران در این پلتفرم‌ها -چه در میان میزبانان و چه مسافران- توجه به منابع طبیعی، فرهنگی و تاریخی را دوچندان کرده است. اگر می‌خواهیم گردشگری پایدار را جدی بگیریم، باید به رفتارهای مسئولانه در قبال محیط‌زیست و منابع انرژی توجه ویژه‌ای داشته باشیم. پلتفرم‌های آنلاین می‌توانند در این مسیر بسیار مؤثر عمل کنند و با جهت‌دهی مناسب، رویکردهای سفر را به‌سمت پایداری سوق دهند و تاب‌آوری در زنجیره گردشگری کشور را تقویت کنند.

می‌دانیم نقش پلتفرم‌های دیجیتال فقط به آسان‌تر کردن فرایند رزرو و برنامه‌ریزی سفر محدود نمی‌شود. اگر بخواهیم دقیق‌تر به مسئله نگاه کنیم، این ابزارها چطور می‌توانند به بهبود شاخص‌های پایداری در گردشگری کمک کنند؟
رشد ابزار‌های آنلاین در حوزه گردشگری سرعت زیادی دارد و در یک‌دهه گذشته، سهم پلتفرم‌ها و رزروهای آنلاین اقامتی در کشور افزایش چشمگیری داشته است. برآوردها و ارزیابی‌ها نشان می‌دهد در حال حاضر، سالانه حدود شش میلیون اقامت شبانه داریم. این آمار نشان می‌دهد سهم رزروهای آنلاین نسبت به شیوه‌های سنتی در حال افزایش است. برآورد می‌شود سهم رزرو آنلاین اقامت در آستانه رسیدن به ۱۵ درصد از کل باشد. برخی از پلتفرم‌ها آمار قابل‌توجهی دارند؛ مانند «جاباما» که بیش از هفت میلیون کاربر دارد، یا «جاجیگا» که بیش از ۲۷ هزار اقامتگاه ثبت‌شده دارد. اینها ظرفیت‌هایی هستند که می‌توانیم از آنها برای توسعه پایدار کشور و بهبود شاخص‌های پایداری در زنجیره سفر، بهره‌برداری کنیم؛ زیرا در این بخش -که بخش مهمی در فضاهای اقامتی است- مصرف منابع به نسبت بالاست.
این یکی از بهترین فرصت‌ها و ظرفیت‌هاست که در محیط رقابتی، با حضور دو بخش مهمان و میزبان، می‌توانیم از ظرفیت‌ها و دانش آنها بهره‌برداری کنیم. خلاقیت حاکم در فضای رقابتی و مزیت‌های رقابتی پلتفرم‌ها می‌تواند کمک کند تا از ابزارها و ایده‌های نوآورانه آنها استفاده کنیم و به افزایش سلول‌های سبز گردشگری (که مراکز خدماتی و اقامتی جزو آنها هستند) بپردازیم. این حرکت می‌تواند تلاشی برای بهبود فرهنگ سفرهای سبز میان گردشگران و میهمانان باشد.

در کنار فرصت‌هایی که پلتفرم‌های آنلاین ایجاد کرده‌اند، گردشگری کشور با بحران‌هایی مثل ضعف مدیریت مقصد، فشار بر منابع، تغییراقلیم و آسیب به طبیعت با گردشگری غیرمسئولانه مواجه است. این ابزارهای نوین دیجیتال چطور می‌توانند در کاهش این آسیب‌ها و مقابله با این مسائل اثرگذار باشند؟
توجه به محیط‌زیست و منابع پایه، مانند آب، انرژی، و میراث فرهنگی و طبیعی کشور، در گردشگری پایدار بسیار ضروری است. بی‌توجهی به این مسائل می‌تواند منجر به خسارات جبران‌ناپذیری برای مقاصد و خدمات گردشگری کشور شود.
پلتفرم‌های آنلاین گردشگری، باتوجه‌به تأثیرات عمیقی که در تغییر رفتار کاربران دارند، می‌توانند در بهبود رویکردهای مسئولانه نسبت به منابع زیستی و طبیعی نقش تأثیرگذاری داشته باشند. استفاده درست از این ظرفیت‌ها و ابزارهای نوین آنلاین می‌تواند به تغییر رفتار گردشگران و جامعه میزبان‌ در راستای حفاظت از منابع و تقویت تاب‌آوری گردشگری کشور کمک کند.
یکی از مشکلات مهم امروز گردشگری این است که اکثر سفرها فقط به چند شهر خاص محدود می‌شود. درواقع، بیش از ۸۰ درصد سفرهای داخلی تنها به ۳۰ شهر، از مجموع بیش از ۵۰ هزار شهر و روستا، در کشور محدود می‌شود. این وضعیت نه‌تنها منجر به توزیع نامناسب سفر در مقاصد گردشگری می‌شود، بلکه فشار زیادی به منابع طبیعی، اجتماعی و فرهنگی جوامع میزبان وارد می‌آورد. نبود تناسب بین ظرفیت‌های گردشگری و حجم بالای مسافران ورودی، می‌تواند به بحران‌هایی در مقاصد گردشگری در آینده منجر شود.

از سوی دیگر، تغییراقلیم و پیامدهای ناشی از رفتارهای انسانی، در دهه‌های اخیر تأثیرات جدی بر محیط‌زیست کشور گذاشته است. خشکسالی‌ها، سیلاب‌های ویرانگر، آتش‌سوزی جنگل‌ها و آلودگی‌های زیست‌محیطی، نمونه‌هایی از عواملی هستند که منابع طبیعی و گردشگری کشور را تهدید می‌کنند. این وضعیت تنها به تهدید زیست‌محیطی منتهی نمی‌شود، بلکه منافع اقتصادی و زیرساخت‌های گردشگری را هم تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. نمونه بارز این وضعیت را می‌توان در بحران دریاچه ارومیه دید که در گذشته یکی از مقاصد جذاب گردشگری کشور بود و حالا با بحران‌های جدی مواجه است. تا همین دو دهه پیش نزدیک به ۱۰ بندر فعال و صدها قایق و کشتی و اسکله و تأسیسات گردشگری در این منطقه فعالیت داشتند و با امتیاز ۴.۵ از ۵ یکی از مقاصد جذاب تریپ ادوایزر (TripAdvisor: سایتی برای معرفی و بررسی جاذبه‌های گردشگری، هتل‌ها، رستوران‌ها و اقامتگاه‌های سراسر دنیا) بود. اما حالا شاهد نابودی بخش زیادی از سرمایه‌های ساحلی و آبی و پیکره نحیف گردشگری این منطقه و شرایط زیستی پرتنش هستیم.
در این شرایط، کاهش فرصت‌های اقتصادی و کاهش نرخ اشتغال در مناطق روستایی و کمتر توسعه‌یافته، به‌ویژه به‌دلیل خشکسالی‌ها، تهدیدی جدی برای منابع مادی و معنوی گردشگری کشور است. در کنار این موارد، کیفیت منابع و مقاصد گردشگری تاریخی، طبیعی و فرهنگی کشور نیز تحت‌تأثیر این تحولات قرار گرفته است. بسیاری از سایت‌های میراث جهانی کشور در معرض آسیب‌هایی چون فرونشست‌ها و آلودگی‌ها قرار دارند. براساس آخرین آمارها ۲۷ سایت از ۶۳ سایت میراث جهانی کشور در معرض فرونشست قرار دارند و آلودگی بسیاری شناگاه‌های ساحلی در شمال کشور نمونه‌های قابل‌تأملی از این مسئله هستند. یکی دیگر از چالش‌های اساسی، بحران تأمین منابع آب و انرژی پایدار است که در سطح جهانی و به‌ویژه در گردشگری، اهمیت بیشتری پیدا کرده است. بالا رفتن هزینه‌های این منابع و افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای از جمله نگرانی‌هایی است که باید به آن توجه ویژه داشت.

حال اینکه فناوری‌های نو چگونه می‌توانند در این زمینه نقش‌آفرینی کنند، پیشنهادم این است که برای مقابله با این چالش‌ها، پلتفرم‌های آنلاین رزرو اقامتگاه‌ها و سایر فعالان این حوزه به‌طور جدی به اصول گردشگری پایدار و سبز توجه ویژه داشته باشند. آنها می‌توانند با طراحی و اجرای برنامه‌هایی برای افزایش آگاهی عمومی برای میزبانان و میهمانان خود، توجه به اهمیت منابع طبیعی و فرهنگی کشور و لزوم مراقبت از آنها برای نسل‌های آینده را به فرهنگ عمومی تبدیل کنند. همچنین، از آنها خواسته می‌شود تا بهره‌وری منابع را افزایش دهند و به‌ویژه در زمینه بهینه‌سازی مصرف آب و انرژی در بخش میزبانی اقدامات مؤثری انجام دهند.
علاوه‌براین، می‌توانند با تشویق جامعه میزبان‌ به پذیرش اصول گردشگری سبز، نه‌تنها به بهبود وضعیت محیط‌زیستی کمک کنند، بلکه برند و اعتبار خود را نیز در بازار رقابتی گردشگری تقویت کنند. می‌توانند نشان‌های سبزی برای واحدهایی که اصول مربوط به پایداری گردشگری را در فعالیت خود مدنظر قرار می‌دهند، طراحی کنند. همچنین، طراحی جوایز سالانه و تسهیلات ویژه برای تشویق میزبانان به رعایت اصول گردشگری سبز، راهکار دیگری است که می‌تواند این روند را تسریع کند.

از منظر مدیریتی باید چه سازوکارهایی برای هدایت و مدیریت این پلتفرم‌ها در راستای اهداف پایداری در گردشگری طراحی شود؟
ایجاد بخش ویژه‌ای در ساختار مدیریتی پلتفرم‌ها برای گسترش مبانی و مفاهیم سفر سبز و همکاری با سایر فعالان گردشگری کشور برای توسعه این رویکرد، می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی در پیشبرد اهداف پایداری داشته باشد. همکاری و تعامل با سایر خدمت‌دهندگان و فعالان حاضر در اکوسیستم گردشگری کشور برای توسعه گردشگری پایدار و سبز، با هدف جریان‌سازی و فراگیری این رویکرد، نیز از جمله مواردی است که باید در حوزه مدیریتی دیده شود.
در حوزه مدیریت کلان حوزه گردشگری نیز دبیرخانه کمیته ملی طبیعت‌گردی و گردشگری سبز کشور آماده است تا در این مسیر همکاری‌های لازم را با پلتفرم‌های فعال در گردشگری کشور داشته باشد. باتوجه‌به اهمیت این موضوع، امیدوارم آنها با هم‌افزایی و توجه به مسئولیت‌های اجتماعی خود، در ایجاد الگوهای نوین و کاربردی برای گردشگری سبز و پایدار گام بردارند.