رشد حدوداً دو درجه‌ای دمای هوا نسبت به سال‌های نرمال در میانه فروردین‌ماه و استفاده زودهنگام از وسایل سرمایشی موجب شد مصرف برق در کشور نسبت به زمان مشابه در سال گذشته جهش داشته باشد. بنابه آمار ارائه‌شده از سوی وزارت نیرو، در مجموع کشور با رشد هشت درصدی مصرف برق نسبت به زمان مشابه سال قبل روبه‌رو شده است.

سرمایه زودبازده

دولت این‌بار برای افزایش تجدیدپذیرها دست به افزایش قیمت خرید برق تضمینی زده است. خرید برق تضمینی با ۵۳ درصد افزایش به کیلوواتی ۳۸ هزار و ۲۰۰ ریال رسیده است. نرخ‌های جدید خرید تضمینی برق نیروگاه‌های تجدیدپذیر طوری تعیین شده که با دلار بالای ۹۰ هزار تومانی بازگشت سرمایه چهارساله‌ای برای نیروگاه‌های خورشیدی در پی داشته باشد؛ خرید تضمینی برق از نیروگاه‌های خورشیدی مختص اقشار کم‌درآمد البته ۲۰ درصد بیشتر از این مبلغ (معادل ۴۵ هزار و ۸۴۰ ریال برای ظرفیت‌های زیر ۲۰۰ کیلووات) مشخص شده است.

 در ابلاغیه جدید، نرخ پایه و شرایط خرید تضمینی برق از نیروگاه‌های خورشیدی و بادی با ظرفیت حداکثر ۱۰ مگاوات به تفکیک بدین‌صورت اعلام شده است.

 قیمت خرید تضمینی برق برای نیروگاه‌های خورشیدی با ظرفیت ۲۰ کیلووات و کمتر، از ۲۵ هزار ریال در سال ۱۴۰۲ به ۳۸ هزار و ۲۰۰ ریال در ابلاغیه جدید وزارت نیرو افزایش یافته است.

 همچنین، نرخ‌های جدید خرید تضمینی برق برای نیروگاه‌های خورشیدی با ظرفیت ۲۰ کیلووات تا یک مگاوات از ۲۲ هزار ریال به ۳۱ هزار و ۵۰۰ ریال افزایش‌ یافته است که نشان‌دهنده افزایش ۴۳ درصدی است. برای نیروگاه‌های خورشیدی با ظرفیت یک تا ۱۰ مگاوات که پیشتر خرید تضمینی نداشتند، نرخ خرید تضمینی ۲۸ هزار ریال به‌ازای هر کیلووات‌ساعت تعیین شده است.

کوچک‌مقیاس‌های ارزان

 هزینه احداث یک نیروگاه پنج کیلوواتی با دلار آزاد بالای ۹۰ هزار تومانی متوسط ۱۸۰ میلیون تومان است و همان سال اول با متوسط تابش شش ساعت بیشینه، بازدهی ۸۰ درصد و دمای متوسط ۴۲ میلیون تومان آن برمی‌گردد. برای نیروگاه‌های کوچک‌مقیاس اساس کار همان خرید تضمینی است که خرید برق به‌مدت ۲۰ سال است و هرساله نرخ خرید با نرخ تورم تعدیل می‌شود. مدت‌ زمان اخذ مجوز برای یک نیروگاه پنج کیلوواتی نهایتاً دو هفته است و حداکثر فضایی که نیاز دارد، ۴۰ تا ۵۰ مترمربع است که روی پشت‌بام تمامی منازل قابل‌نصب است. خصوصاً که زمان نصب این نیروگاه و تجهیزاتش نهایتاً سه روز به طول می‌انجامد.

روش‌های فروش 

خرید تضمینی البته تنها یکی از روش‌های مختلف برای فروش برق تجدیدپذیرهاست. بخش خصوصی اگر نیروگاه‌های بالاتر از صد مگاوات احداث کنند، این قابلیت را دارند که برق تولیدی خود را در تابلو سبز بورس انرژی به فروش برسانند. استفاده از ماده ۱۲ قانون رفع موانع تولید نیز یکی دیگر از روش‌هاست که مختص صنایع است و صنایعی که بیشتر از ۵۰۰ کیلووات نیروگاه خورشیدی احداث کنند، امکان استفاده از این بخش را دارند. مطابق ماده ۱۲ قانون رفع موانع تولید رقابت‌پذیر، دولت مکلف است به سرمایه‌گذارانی که کالا یا خدمات ارائه‌شده آنها منجر به صرفه‌جویی سوخت می‌شود، میزان سوخت صرفه‌جویی‌شده را تا سقف اصل و سود سرمایه‌گذاری پرداخت کند. براساس مصوبه شورای اقتصاد سرمایه‌گذاران حقوقی پس از ارزیابی کیفی، در فرایند مناقصه‌ای وارد می‌شوند که سقف نرخ آن ۶.۹ سنت به‌ازای هر کیلووات‌ساعت است که برای مدت شش سال به سرمایه‌گذاران پرداخت می‌شود. پس از طی دوره شش‌ساله، سرمایه‌گذار می‌تواند از برق تولیدی خود مطابق مقررات جاری وزارت نیرو منتفع شود. در مدل خرید برق براساس ماده ۱۲ (خرید ارزی شش‌ساله) بعد از شش سال؛ مالک نیروگاه می‌تواند برق خود را در تابلو سبز یا صادرات یا ماینر یا قرارداد مستقیم با صنایع، بفروشد که در همه حالت‌ها باز هم قیمت فروش برق احتمالاً از حدوداً ۷ سنت (هر کیلووات‌ساعت) کمتر نخواهد شد.

همان‌طورکه مشخص است، نرخ‌هایی که به‌صورت تضمینی اعلام شده است، هنوز با نرخ خرید و فروش در بورس اوراق بهادار فاصله دارد. حال‌ آنکه طبق گزارش دفتر بودجه، تسهیل سرمایه‌گذاری و تجهیز منابع مالی ساتبا مجموع معاملات برق سبز در بورس انرژی تا آبان سال گذشته ۵۰۷ میلیون کیلووات‌ساعت به ارزش ۲۰ هزار و ۴۹۰ میلیارد ریال و متوسط قیمت ۴۰ هزار و ۴۴۰ ریال بر کیلووات‌ساعت بوده است.

طبق برنامه هفتم باید مجموعاً ۳۲ هزار نیروگاه جدید یا به‌عبارتی سالی شش هزار و ۴۰۰ مگاوات نیروگاه احداث شود. بااین‌حال، طبق اعلام وزیر نیرو در تاریخ ۹ فروردین‌ماه، در هفت‌ماه گذشته ظرفیت تولید برق کشور با بهره‌برداری از نیروگاه‌های تجدیدپذیر، حرارتی و کوچک‌مقیاس حدود یک‌هزار و ۵۰۰ مگاوات افزایش‌ یافته است. دولت عقب‌ماندگی شدیدی در اجرای برنامه هفتم توسعه دارد و به‌نظر نمی‌رسد این افزایش قیمت خرید تضمینی برق نیروگاه‌های خورشیدی به‌خودی‌خود بتواند سرمایه‌گذاری در این حوزه را افزایش دهد. حال‌ آنکه نرخ خریدوفروش برق تجدیدپذیر در بورس اوراق بهادار در سال گذشته به‌مراتب بیشتر از نرخ‌های اعلامی دولت بوده است.

چقدر نیروگاه داریم؟

ظرفیت اسمی نیروگاه‌های کشور ۹۵ هزار مگاوات، در شرایط آمادگی کامل نیروگاه‌ها است، اما ظرفیت واقعی تولید ۶۵ هزار مگاوات است. وزارت نیرو اعلام کرده است از این ظرفیت واقعی هم به‌دلایلی چون تعمیرات نیروگاه‌های حرارتی و رسیدن ظرفیت تولید نیروگاه‌های برقابی به یک‌سوم (که البته کمتر از ۱۲ درصد برق کشور را تولید می‌کنند)، امکان تأمین برق حتی تا آستانه ۵۰ هزار مگاوات را هم ندارد. این عدد حداقل ۳۰ هزار مگاوات با پیک برق در تابستان ۱۴۰۳ که مصرف به نزدیک ۸۰ هزار مگاوات رسیده بود، فاصله دارد و البته باتوجه‌به گرمای هوا احتمالاً میزان مصرف مرز ۸۰ هزار مگاوات را در تابستان امسال رد می‌کند.

به‌رغم موقعیت ویژه ایران و بیش از ۳۰۰ روز آفتابی ایران همواره به ظرفیت تجدیدپذیرها بی‌توجه بوده است. ظرفیت اسمی تولید برق تجدیدپذیر در حال حاضر حدود یک‌هزار و ۶۰۰ مگاوات است که از نظر ظرفیت اسمی، حدود ۱.۷ درصد ظرفیت تولید برق کشور را به خود اختصاص داده؛ اما در عمل، برق تجدیدپذیر همچنان زیر یک درصد از نیاز برقی کشور را تأمین می‌کند.

ظرفیت‌های اعلامی 

 آمار تفصیلی صنعت برق ایران بی‌توجهی به ظرفیت تجدیدپذیرها را اثبات می‌کند. طبق این آمار در سال ۱۳۹۵ سهم تولید تجدیدپذیرها از کل تولید برق ایران ۰.۰۷ درصد بوده است. این آمار در سال ۹۶ به ۰.۱۳ درصد و درنهایت در سال ۱۴۰۲ به ۰.۵۵ درصد رسیده است. 

 براساس قانون برنامه هفتم، ظرفیت اسمی مجموع نیروگاه‌های کشور نصب‌شده در پایان این برنامه باید به ۱۲۴ هزار و ۴۸۵ مگاوات افزایش یابد. این برنامه ۱۲ هزار مگاوات ظرفیت تولید برق را از طریق تجدیدپذیرها دیده بود، اما دولت چهاردهم با بیش از دوبرابر کردن این عدد، سهم تجدیدپذیرها در همان بازه زمانی اجرای برنامه هفتم را به ۳۰ هزار مگاوات بالا برد. آغاز ۱۴۰۳ که سال اول اجرای قانون برنامه هفتم به‌شمار می‌آید، مجموع ظرفیت اسمی نیروگاهی موجود ۹۲ هزار و ۳۵۱ مگاوات بوده است و اکنون نیز کل ظرفیت نیروگاه‌های کشور به ۹۵ هزار مگاوات هم نرسیده است. در دولت سیزدهم، میزان مناقصات انجام‌شده در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر به هشت هزار و ۵۰۰ مگاوات رسید؛ اما تنها ۱۵ مگاوات آن عملیاتی شد. 

پروانه‌های بدون اجرا

این حرکت لاک‌پشتی در دولت چهاردهم هم ادامه دارد؛ به‌رغم اینکه «امیر دودابی‌نژاد»، معاون برنامه‌ریزی و نوآوری ساتبا، در شبکه خبر از افزایش ۲۰ هزار مگاواتی صدور پروانه جدید ساخت نیروگاه‌های تجدیدپذیر از ابتدای دولت می‌دهد؛ اما بیش از یک‌بیستم پروانه‌هایی که صادر شده، عملیاتی نشد. به‌گفته دودابی‌نژاد، با حمایت همه ارکان تصمیم‌گیر دولت چهاردهم در شش ماه گذشته ۴۰۰ مگاوات به ظرفیت تجدیدپذیرها اضافه شده است. اگرچه کل ظرفیت تجدیدپذیرها در پایان شهریورماه ۱۴۰۳ حدود ۱۲۰۰ مگاوات بود و طی شش ماه ظرفیت تجدیدپذیرها ۲۵ درصد افزایش‌ یافته است، اما این آمار نسبت به هدف‌گذاری برنامه هفتم توسعه عدد کمی است