توسعه ناپایدار گردشگری در حاشیه خلیج‌فارس به‌عنوان موضوعی چالش‌برانگیز به یکی از نگرانی‌های جدی در این منطقه تبدیل شده است. باوجود پتانسیل‌های فراوان، نبود برنامه‌ریزی‌های علمی و دقیق در مدیریت مقاصد گردشگری، سبب شده تا این صنعت نه‌تنها به اهداف توسعه پایدار نرسد، بلکه با مشکلاتی همچون افزایش قیمت‌ها، آلودگی محیط‌زیست و تغییر کاربری زمین‌ها مواجه شود. در بسیاری از موارد، گردشگری به طور غیر مدبرانه‌ای اجرا می‌شود و به‌جای بهره‌برداری از ظرفیت‌های محلی، آسیب‌هایی جدی به جوامع محلی و منابع طبیعی وارد می‌شود. برای بررسی این شرایط و چالش‌های موجود، با علی شادلو، مدرس و فعال گردشگری و محیط‌زیست، به گفت‌وگو پرداخته‌ایم. او در این مصاحبه به تحلیل و واکاوی دلایل ناکامی‌های موجود در عرصه گردشگری در حاشیه خلیج‌فارس و ارائه راهکارهایی برای دستیابی به توسعه پایدار می‌پردازد.

مدیریت پسماند به‌عنوان یکی از مهمترین مسائل شهری و ‌محیط‌زیستی، همواره در کانون توجه دولت‌ها، شهرداری‌ها و نهادهای محیط‌زیستی قرار دارد. ایران در سال ۱۴۰۳ شاهد فعالیت‌های متعددی چون تلاش‌های محلی، تصمیم‌گیری‌های اجرایی و برخی اصلاحات قانونی در این حوزه بود. بااین‌حال، این سال به‌لحاظ مدیریت پسماند، سالی پر از تلاطم و ناکامی‌ها بود. در این سال، فرصت‌های بسیاری برای بهبود مدیریت پسماند از دست رفت. منحل شدن کارگروه تخصصی، نبود هم‌افزایی و استفاده از توانمندی‌ها و ظرفیت بهره‌ور بخش خصوصی، منحل شدن شرکت تخصصی مدیریت پسماند، عدم اجرایی شدن قوانین و نپیوستن به کنوانسیون‌های بین‌المللی از جمله ناکامی‌ها است.

«۱۰سالی که هر دفعه وارد تالاب می‌شدم (به‌طور متوسط هفته‌ای یک روز)، از طلوع خورشید تا غروب آفتاب، یک هزار فریم عکس گرفتم؛ رفتارها، مهاجرت‌ها و جمعیت هرساله پرندگان را به‌همراه دیگر اهالی این حوضه به ثبت رساندم. بخشی از چکیده این آرشیو را در این نمایشگاه ارائه کرده‌ام.» اینها گفته‌های «آلن پطروسیان» کنشگر محیط‌زیست است. این روزها نمایشگاه عکسی با عنوان «پرندگان تالاب انزلی» از آثار او در فرهنگسرای ارسباران در حال برگزاری است. درباره این نمایشگاه، نهضت پرنده‌نگری، دلایل تخریب و جایگاه اکوتوریسم در تالاب انزلی و… با پطروسیان گفت‌وگو کرده‌ایم.

حکمرانی و مداخله در جزئیات

|پیام ما| نقش فناوری و ابزارهای نوین در گردشگری رو به افزایش است و در بعضی بخش‌ها تبدیل به جزیی جدایی‌ناپذیر شده است. رزرو آنلاین بلیت و اقامتگاه یکی از همین بخش‌هاست که جای خود را در بخش گردشگری باز کرده است. اما این پلتفرم‌ها باتوجه‌به حجم مخاطبان و دامنه تأثیرگذاری‌شان می‌توانند در تحقق اهداف گردشگری پایدار نیز تأثیرگذار باشند. آنها هم با مسافران و هم با جامعه میزبان در ارتباط‌اند و این امکان را دارند که با در نظر گرفتن پیش‌شرط‌هایی برای همکاری و ارائه خدمات، فرهنگ گردشگری سبز و توجه به شاخص‌های گردشگری پایدار را توسعه دهند. این روزها که گردشگری ایران با چالش‌هایی مثل ضعف در مدیریت مقصد، بحران منابع طبیعی و از همه مهمتر، گردشگری غیرمسئولانه روبه‌روست، می‌توان با شناسایی فرصت‌هایی تازه در پلتفرم‌های آنلاین تا حدودی با این چالش‌ها به‌شکلی اصولی مواجه شد و آسیب‌ها را کاهش داد. «محمد جهانشاهی»، دبیر کمیته ملی طبیعت‌گردی و گردشگری سبز، در گفت‌وگو با «پیام ما» با بررسی چالش‌های بخش گردشگری در ایران، از ظرفیت‌های فناوری برای حرکت به‌سوی پایداری در رونق گردشگری گفت. او معتقد است: «اگر ذی‌نفعان وارد عمل نشوند، نمی‌توان به توسعه پایدار در گردشگری امیدوار بود. با بهره‌گیری از دانش و فناوری‌های نوین و روش‌های خلاقانه، می‌شود اصول و قواعد مربوط به گردشگری پایدار و سبز را بین گروه‌های میزبان و میهمان گسترش داد.»

شامگاه ۳۱ فروردین‌ماه درحالی‌که فقط چندروز به شروع فستیوال موسیقی «کوچه» بوشهر مانده بود، خبر لغو این رویداد منتشر شد. اما از همان دقایق انتشار این خبر، سیل حمایت‌ها از برگزارکنندگان و انتقادها به نسبت به لغو آن از سوی مردم در شبکه‌های اجتماعی شکل گرفت. بااین‌حال، چندساعت پس از انتشار این خبر اعلام شد با پیگیری‌هایی از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد، برگزاری این فستیوال قطعی است. هرچند که تا لحظه تنظیم این گزارش، برگزارکنندگان اظهارنظری قطعی نکرده‌اند و وزارت میراث‌فرهنگی و گردشگری نسبت به این موضوع سکوت کرده است.

|پیام‌ما| ترکیب اقلام صادراتی ایران در حوزه کشاورزی و صنایع غذایی در سال ۱۴۰۲ بیش از آنکه نشانگر تنوع و عمق باشد، بیانگر وابستگی نگران‌کننده به معدودی از کالاهای خام و سنتی است. طبق داده‌ها، تنها ۱۷ قلم کالا با مجموع ارزش صادراتی سه هزار و ۲۵۱ میلیون دلار، معادل ۵۰.۱ درصد از کل ارزش صادرات این حوزه را به خود اختصاص داده‌اند. این تمرکز بالا به روشنی نشان می‌دهد نیمی از صادرات کشور تنها بر دو درصد از تنوع کالاهای ممکن استوار است و این نشان‌دهنده وابستگی سنگین به سبدی محدود و شکننده است. اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی تهران در گزارشی که با عنوان «صادرات محصولات غذایی و کشاورزی، از روندهای جهانی تا ایران در بازار چین» منتشر کرده است، اعلام کرده نکته مهم و منفی، تسلط محصولات خام و با حداقل فراوری مانند پسته، سیب، هندوانه، پیاز و گوجه‌فرنگی در این فهرست است؛ محصولاتی که به‌‎رغم ارزآوری نسبی، فاقد ارزش‌افزوده بالا و برند صادراتی متمایز هستند. همچنین، صادرات کالاهایی با نسبت بالای وزن به ارزش مانند هندوانه گوجه‌فرنگی در کشوری با بحران آب، زنگ خطر مهمی است که باید به آن توجه شود. در کنار اینها، سهم اندک فراورده‌هایی مانند رب گوجه‌فرنگی، شیرینی بدون کاکائو و زعفران بسته‌بندی‌شده، بیانگر آن است که ایران هنوز نتوانسته در زنجیره ارزش صنایع غذایی جایگاه قابل‌دفاعی پیدا کند و بخش بزرگی از صادرات آن همچنان خام‌محور و سنتی‌ باقی مانده است

هجدهم آوریل، روز جهانی حفاظت از بناها و محوطه‌های تاریخی، فرصتی‌ است برای بازنگری در رفتارهای حفاظتی ما با گذشته‌ای که آینده را شکل می‌دهد. شعاری که هرساله توسط ایکوموس و نهادهای بین‌المللی مطرح می‌شود، هشداری است به جوامع بشری که آنچه از تمدن و هویت باقی مانده، تنها با نگاه علمی، مسئولانه و مردمی می‌تواند از گزند فراموشی، تخریب و سوداگری در امان بماند. در ایران، کشوری با هزاران سال تاریخ و تمدن، این روز بیش از هر جای دیگری باید تلنگری باشد برای نهادهای دولتی، شهرداری‌ها، قانونگذاران، مردم و فعالان این حوزه و همچنین، طرح این سؤال که آیا آن‌گونه که باید از این گنجینه بی‌همتا صیانت کرده‌ایم؟ یا میراث، هنوز قربانی توسعه‌ای بی‌هویت، مرمتی سطحی، کاوشی ناتمام و قانونی بی‌ضمانت است؟

نوروز، واژه‌ای که نشان از نو شدن دارد و پیام‌آور صلح و نیکی است. هرساله در نوروز و در طول تعطیلات نوروزی، شاهد سفرهای بی‌شماری به اقصی‌ نقاط ایران هستیم. باتوجه‌به گسترش چشم‌گیر رسانه‌های اجتماعی در زندگی مردم، آشنایی بیشتر مردم با شهرهای زیبای ایران افزایش یافته است؛ از جمله جزیره هرمز که به‌دلیل موقعیت زمین‌شناسی خاص خود، زیبایی خارق‌العاده‌ای دارد و امسال مورد بازدید بی‌شمار گردشگران قرار گرفت. اما در اتفاقی بسیار تلخ و دردآور، جزیره با حادثه‌ای روبه‌رو شد؛ خاک سرخ جزیره هرمز، توسط گردشگرانی که فاقد فرهنگ صحیح گردشگری بودند، در بطری‌های پلاستیکی ریخته و به سرقت برده شد. این حادثه تلخ آسیب بسیار چشم‌گیری به جزیره وارد کرده است. خاک سرخ هرمز در اثر فرایندهای زمین‌شناسی و آتشفشانی طی حدود ۶۰۰ میلیون سال شکل گرفته است. برداشت این خاک، باعث برهم خوردن تعادل زیستی، رطوبتی و میکروبی جزیره می‌شود. خاک سرخ هرمز، تنها قربانی ایام نوروز نبود؛ حضور گردشگران و صید خرچنگ‌ها نیز از دیگر آسیب‌هایی بود که توسط دوربین‌ها ثبت شد. خرچنگ‌ها که عامل مهمی در تعادل محیط‌زیست دریایی به‌شمار می‌روند، تبدیل به غذای مسافرانی ناآگاه شدند. این فجایع تنها به جزیره هرمز محدود نماند. بالا رفتن گردشگران از سی‌وسه‌پل، نوشتن یادگاری روی دیواره‌های پل و موارد بی‌شمار دیگری که به طبیعت و تاریخ این سرزمین آسیب می‌زنند، نمونه‌های بارز عدم آموزش گردشگر نسبت به رفتار صحیح با منطقه مورد بازدید و نیز ضعف مدیریتی در کنترل حجم ورودی گردشگران، فراتر از ظرفیت مناطق گردشگری است. گردشگری در ایران، ظرفیت قابل‌توجهی برای رشد اقتصادی دارد؛ از صنایع‌دستی جوامع محلی گرفته تا اکوسیستم و فرهنگ غنی. اما به‌دلیل نبود مدیریت صحیح، برنامه‌ریزی‌های نادرست، بهره‌برداری‌های غلط و... به‌سمت ناپایداری سوق پیدا کرده است؛ که این مسئله، چالش‌های فراوانی برای آینده این بخش در کشور به‌وجود آورده است.