بایگانی مطالب برچسب: مدیریت آب
تصویری از مدیریت آب در ایران باستان
صنعت آب و فاضلاب: تحریم خارجی، فشار داخلی
|پیام‌ما|در آخرین روز از برگزاری بیستمین نمایشگاه بین‌المللی صنعت آب‌وفاضلاب کشور فعالان بخش خصوصی آب با وزیر نیرو دیدار و گفتوگو کردند. مهمترین محورهای این گفتوگو بر لزوم و ضرورت شکل‌دهی به نظام جدید مدیریت آب، ایجاد نقش حقیقی و فعالانه به بخش خصوصی در مدیریت صنعت آب همچنین توجه به رفع چالش بزرگ تأمین منابع مالی پروژه‌ها و استفاده از توان کارشناسی خارج از بدنه دولت بود. ایجاد بازار آب از سوی بخش خصوصی به‌عنوان یک بازار حقیقی و کمک به رفع ناترازی آب به‌واسطه حقیقی‌سازی قیمت و اقتصادی کردن صنعت آب مطالبه عمومی فعالان بخش آب از وزیر نیرو بود. مطالبه‌ای که نقطه مشترک ادبیات دولت و بخش خصوصی بود. برداشتن فشار داخل از سوی نهادهایی مانند وزارت صمت بر واردات و تحریم‌های خارج که مشمول صنعت آب و فاضلاب هم می‌شود از دیگر موضوعات مطرح شده در این نشست بود
بازتخصیص آب: راه‌حل وزارت نیرو برای آینده
|پیام ما| تغییراقلیم موضوعی جهانی است که بر همه‌چیز تأثیرگذار است. موضوعی که اگرچه به‌نظر می‌رسد اثرات و تبعات آن پیش روی جامعه و سیاستگذاران قابل‌مشاهده است، اما واقعیت‌های آن کمتر در حوزه قانونگذاری و سیاستگذاری در نظر گرفته شده و حتی گاهی تصمیم‌گیران کشور و برخی گروه‌های سیاسی آن را نفی می‌کنند. کاهش بارندگی، تغییر متوسط دمای مناطق کشور، تأثیر در تغییر الگوی بارندگی‌ها، مهاجرت مردم و بسیاری آثار دیگر چه در سطح کلان و چه در سطح خرد، تبعات تغییراقلیم هستند که کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند. فارغ از این، مشکلات دامنه‌دار در مدیریت منابع آب کشور باعث شده است امروز مشکلات و معضلاتی متعدد در حوزه تأمین آب گریبان بخش‌های مختلف کشور را بگیرد. پایگاه اطلاع‌رسانی وزارت نیرو (پاون) به‌تازگی گزارشی با عنوان «پیوند بهره‌برداری از آب با شاخص‌های اجتماعی و اقتصادی برای نخستین‌بار» منتشر کرده که بار دیگر بر مفاد سند نقشه راه آب کشور تأکید کرده است. در این گزارش آمده در چند دهه گذشته در کشور «آن‌گونه‌که شایسته است با آب رفتار نکرده‌ایم» و همچنین از لزوم بازنگری در در سیاست‌های بهره‌برداری از آب صحبت به میان آمده است.
آب‌های بی‌اعتبار
|پیام‌ما| چند روز پیش بود که رئیس‌جمهوری وضعیت آبی کشور را فاجعه خواند و این موضوع علاوه‌بر آن است که حدود ۱۵ سال است که هشدارهای مربوط به بحران و تنش آب در همه نقاط کشور به‌طور مکرر از سوی کارشناسان اعلام شده است. طی چند سال گذشته اما عیان شدن وضعیت بی‌آبی با جیره‌بندی آب و فرونشست‌های مکرر، چاه‌های خشک‌شده و سدهای خالی، شرایطی را پیش آورد که دولت نیز ناگزیر از هم‌صدایی با هشدارهای ناترازی آب، برنامه‌های کوتاه‌مدت و بلندمدتی را برای مقابله با این بحران تدوین کرد. حالا اما سخنگوی صنعت آب می‌گوید همه بحران را پذیرفته‌اند و وزارت نیرو هم طرح‌ها و برنامه‌های اثرگذاری دارد، اما برای انجام آن پول کمی در اختیار وزارت نیرو قرار دارد: «در بودجه‌های کشور، رقمی متناسب با حل این بحران انعکاسی دیده نمی‌شود. ما از مسئولان سازمان برنامه‌و‌بودجه انتظار داریم در تدوین پیوست‌های بودجه ۱۴۰۴ عنایت ویژه‌ای به بخش آب داشته باشند.» او بی‌توجهی به تعیین بودجه متناسب با شرایط، در کنار غیرواقعی بودن قیمت آب عرض شده در بخش‌های اقتصادی را دو عامل اصلی تشدید ناترازی بخش آب اعلام کرد و گفت: « قیمت‌های تکلیفی آب و فاصله معنادار آن با قیمت تمام‌شده، تبدیل به مشکل اساسی و ناترازی در اقتصاد آب شده و اعتبارات عمومی و بودجه سنواتی نیز به‌شدت دچار محدودیت است. این مسئله موجب شده است سالانه ۲۱۷ هزار میلیارد تومان یارانه پنهان در بخش آب پرداخت شود. هم‌زمان با این اتفاق بدهی بخش آب و آبفا به پیمانکاران، مشاوران و تأمین‌کنندگان به‌دلیل نبود اعتبارات کافی بالغ‌بر ۴۷ هزار میلیارد تومان است.»
بازگشت به دوران آب انبارها
«لاری»ها یا سازه‌های کهن ذخیره آب در ترکمن‌صحرا که معادل همان آب‌انبارها هستند، طی چندسال گذشته به‌دلیل تشدید چالش و قطع طولانی‌مدت آب در منطقه شمال و شرق گلستان، یک‌بار دیگر احیا شده است و اهالی مناطق ترکمن‌نشین آن را در خانه‌های خود احداث می‌کنند. این سازه‌های مدیریت آب باران تقریباً در روستاهای ترکمن‌صحرا بدون انقطاع استفاده شده‌اند، اما حالا شهرهایی مانند «گمیشان» و «سیمین‌شهر»نیز به‌ویژه در بافت قدیم بیش از ۵۰۰ لاری را باززنده‌سازی یا احداث و از آن استفاده می‌کنند. کارشناسان می‌گویند این یک الگوی موفق استفاده از «دانش بومی» با «رهیافت محلی» در مدیریت منابع آبی است که وزارت نیرو باید آن را مورد توجه قرار دهد. تشکیل شوراهای محلی برای استحصال دانش بومی در مدیریت آب، باتوجه‌به اقلیم، یکی از پیشنهادهای کارشناسان به این وزارتخانه در سال‌های خشک و بحرانی آبی ایران است.
فرایند پرابهام انتخاب رئیس سازمان منابع‌طبیعی
فرایند اپیزودیک انتخاب رئیس سازمان منابع‌طبیعی کشور پس از معرفی ده‌ها چهره ناشناس در حوزه منابع طبیعی وارد هفته جدید شد. بیش از دو ماه پیش وزیر جهاد در دولت پزشکیان معرفی شد و بلافاصله تغییرات در بدنه وزارت با چندین انتصاب در آغاز شد. اما تاکنون سرنوشت اداره سازمان منابع‌طبیعی کشور که بیش از ۸۰ درصد اراضی کشور را مدیریت می‌کند، مشخص نیست و اندک اطلاعات بیرون‌آمده از اتاق فکر و «درهای بسته» معروف این روزهای رسانه منجر به گمانه‌زنی‌های متعدد در این ارتباط شده است. در آخرین خبرها گمانه‌زنی‌هایی برای انتخاب یکی از مدیران میانی وزارت جهاد با تخصص غیرمرتبط برای سازمان در میان بود که با واکنش کنشگران و متخصصان امر مواجه شد. اما مسئول اداره تشکیلات منابع‌طبیعی چه ویژگی‌های تخصصی را نیاز دارد؟
آهنگ کوثر، عاشق میهن
«به‌نام فروریزنده باران‌ها، روان‌کننده تنداب‌ها و پروردگار آبرفت‌های درشت‌دانه» آهنگ کوثر بنابه عادت دیرینه سخنانش را این‌گونه شروع می‌کرد. یک‌بار خبرنگاری از او پرسید آخرین جمله‌ای که دوست دارید بگویید چیست؟ «می‌گویم آب، بركت زمین است و ما هنوز ناشكریم. آرزوی سید آهنگ كوثر آن است كه بتواند به‌اندازه خرخاكی برای سرزمینش سودمند باشد. ذرات ما باید با عشق، جهانی دیگر را بسازند.» او در حیات پربار ۸۸ساله خود با عشق زمین میهنش را به جایی بهتر برای زیستن بدل و ناممکن را ممکن کرد. درگذشت سید آهنگ کوثر خسران بزرگی است برای ایران که یکی از حافظانش را از دست داد.
فناوری به گردِ غبار نمی‌رسد
تنها پهنه آبی استان البرز تبدیل به شوره‌زار شده است. این وضعیت غم‌انگیز تالاب «صالحیه» است که سطح آب آن به‌دلیل خشکسالی به‌شدت کاهش یافته و به‌دلیل ضعف پوشش گیاهی طی سال‌های اخیر، زمین‌های خشک پیرامون آن به کانون تولید گردوغبار در منطقه تبدیل شده است و باد ذرات خاک ریزدانه را به مناطق اطراف و حتی دور دست‌ها منتقل می‌کند. مسئله گردوغبار ناشی از خشک‌شدن تالاب‌ها و اراضی اطراف آنها مختص صالحیه نیست. خشکی «هامون» و «شادگان» و تالاب‌های بسیار دیگر هم همین بحران را رقم زده است. در ایران تغییراقلیم با چهره خشکسالی و گردوغبار خود را نشان داده و گستره بحران به‌ویژه در سال‌ها و فصل‌های خشک‌تر موضوع برخورد علمی با بحران را پررنگ کرده است. استفاده از فناوری یکی از همان راهکارهایی است که برای رفع مشکلات ناشی از خشکی تالاب‌ها جلوگیری از برخاستن غبار بیشتر محل بحث بوده است. سال ۱۳۹۶ «عیسی کلانتری»، رئیس وقت سازمان حفاظت محیط‌زیست درباره ضرورت استفاده از علم روز برای حل مسائل محیط‌زیست و ضرورت آموزش دیدن کارشناسان تأکید کرده بود. اما از آن زمان تاکنون چقدر از دانش‌های نوین در معضلاتی چون حل پدیده گردوغبار استفاده شده است؟
ایران در دعوای آبی
|پیام ما| روند مسائل آبی کشور نشان می‌دهد به‌تناسب امکانات و قابلیت‌های موجود باید هرچه سریعتر به شناسایی علل و ریشه‌های مناقشات آبی داخلی و مکانیسم‌های گسترش آن پرداخته شود. مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی اعلام کرده است که «به‌نظر می‌رسد توسعه هرچه بیشــتر علوم مرتبط با حکمرانی محیط زیستی و به‌تبع آن حکمرانی آبی باید بیشتر مورد توجه مدیران مربوطه، سیاستگذاران و قانونگذاران این حوزه قرار گیرد. این نوع توسعه علمی نیاز رو به رشد کشور برای ایمنی بیشتر در مقابله با اثرگذاری رخدادهای آبی و محیط زیستی مخرب آتی است. توجه به این مسئله صرفا مختص ایران نبوده و پژوهشگران ناظر شرایط آبی کشــورهای دیگر جهان نیز نبود تمرکز سیاستی به‌روز و حکمرانی متناسب با شرایط اقلیمی حاضر را بخشی از چالش‌های موجود در حوزه بحران‌ها و مناقشات آبی می‌دانند. این گزارش در بخش دیگری می‌گوید که امروزه بخشی از بدنه سیاست خارجی کشور به مســئله آب اختصاص دارد که به‌نوبه خود حائز اهمیت و دقت است. همین که بعد سیاست خارجی کشور به اهمیت مسئله آب و نقش آن بر تعاملات و تعارضات احتمالی آتی بیش‌از پیش توجه دارد، بدون شک ابعاد مثبت و تأثیرگذاری دارد. اما بحث مهم دیگر، پیشبرد همین نوع از دیپلماسی و سازوکار حل اختلاف برای مسائل و تنش‌های بومی مرتبط با آب در کشور است. مسئله‌ای که باید ابتدا از نظر سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در کشور ریشه‌یابی و بررسی شده و برای حل مسائل و تبعات آن چاره‌اندیشی شود.
بخش آب نیازمند گفتمان «مسئولیت‌پذیر» است
صابر معصومی کارشناس آب و مدیر سابق برنامۀ محیط‌زیست و توسعۀ اقتصادی و اجتماعی برنامۀ توسعۀ ملل متحد در ایران است. او پیش‌تر، مدیریت چندین طرح بین‌المللی در خارج از ایران در زمینۀ آب را نیز عهده‌دار بوده و حالا چند ماهی است که به‌عنوان مشاور سازمان ملل متحد، در برنامه‌های آبی فعالیت می‌کند. پس از بازگشت از افغانستان، محل جدید مأموریتش او را در تهران ملاقات می‌کنیم و کمی از وضعیت آبی ایران حرف می‌زنیم. معصومی معتقد است که تغییر در پارادایم‌های مدیریت منابع آبی کشور ضرورت دارد، اما این تغییر از عهدۀ دولت خارج است و آب به‌عنوان یک گفتمان ملی، باید وارد فضاهای ایده‌پردازان و متفکران شود تا بتوان دیدگاه کلان آبی کشور را تغییر داد. از نظر معصومی، مانور در موضوع «تغییر اقلیم»، کمکی به مسئلۀ آب نمی‌کند، بلکه دولت باید در برابر تصمیماتش برای مدیریت کشور و در بخش آب مسئولیت‌پذیر باشد. اگر تغییر اقلیم را بپذیرد، باید منابع آبی کشور با پذیرش این «وضعیتِ اکنون» مدیریت شود و درِ «فرار» را نباید با انداختن تقصیر به‌گردن تغییر اقلیم باز گذاشت.
هشت توصیه‌ٔ آبی به دولت چهاردهم
بازبینی انتقادی تجربیات اصلاحات آبی در کشور ایران و کشورهای درحال‌توسعه، توصیه‌های راهبردی مهمی را برای تحقق جهت‌گیری‌های اصلی اجتماعی و اقتصادی‌کردن آب در جامعه، در پیش‌روی سیاست‌گذار یا سیاستگذاران قرار می‌دهد. ازاین‌رو، جهت‌گیری‌ها و استراتژی‌های دولت چهاردهم برای گشودن روزنه‌هایی در شرایط بحرانی موجود، می‌تواند بسیار حائز اهمیت و توجه باشد. این در صورتی است که دولت چهاردهم دربارۀ مدیریت و حکمرانی آب، جهت‌گیری‌ها و راهبردهایی داشته باشد که بتواند برای تحقق هدف‌های اصلی اسناد بالا‌دستی موجود، نقش اثربخشی را ایفا کند؛ به‌ویژه آنکه درحالحاضر، مقوله آب به‌شدت «دولت‌محور» است و به همین دلیل جامعه در مورد این موضوع احساس همدلی و اشتراک نظر ندارد. از سوی دیگر، توسعۀ اقتصادی کشور به‌شدت «آب‌محور» است و بخش بسیار مهمی از تولید ناخالص ملی ما صرف خدمت‌رسانی به مردم در حوزۀ شهری و روستایی و اقتصادی می‌شود که دارای کارایی و بازده اقتصادی ناچیزی است. اما می‌بینیم به‌جای اقتصاد «کم‌آب‌محور» و کارآمد، دولت در برنامه و بودجه‌ریزی، به‌طور عمده به‌دنبال حل‌وفصل اقتصاد «بنگاه‌محور» است. البته توجه اقتصاد بنگاه شرکت‌های کارگزار هم مهم است اما، اینکه خدمات آب با کیفیت بهتری در اختیار مردم قرار بگیرند تا اثربخشی و کارایی بیشتری داشته باشد، مهم‌تر از آن است. این ترمیم و بازسازی در درجۀ اول به یک دولت «فروتن و توسعه‌گرا» نیاز دارد که سهم خود را از اشتباهات گذشته بپذیرد و تن به نظارت‌های اجتماعی بدهد. در همين راستا، توصيه‌های راهبردی آبی برای اثربخش‌بودن دولت چهاردهم در بخش آب پيشنهاد می‌شود که به شرح پيوست تقديم می‌گردد.
تشدید تنش آبی در روستاها
به‌رغم آنچه طی سه سال گذشته دولت تلاش کرده است وضعیت آب‌رسانی به روستاهای دارای تنش آبی و یا فاقد دسترسی به شبکۀ آب‌رسانی را دچار تحول و بهبودیافته اعلام کند، آمارهایی که به تفکیک استان‌ها ارائه شده است، گویای تحول چشمگیری نیست. درحالحاضر و به استناد همین اعداد، در سراسر کشور بیش از ۷ هزار و ۳۰۰ روستا وجود دارد که ۵ ماه نخست امسال را با کمبود و یا نبود آب آشامیدنی سپری کرده است و در بیشتر موارد به این روستاها آب جیره‌بندی داده و یا با تانکر آب‌رسانی شده است. استان سیستان‌وبلوچستان مانند همیشه طلایه‌دار بی‌آبی در کشور و استان‌های خراسان رضوی، جنوبی، هرمزگان، یزد و خوزستان هم دارای وضعیت وخیم هستند. همچنین ۲۵۸ شهر کشور نیز همچنان در وضعیت تنش آبی به سر می‌برند.
