هر بار که برق می‌رود، داستانی نگران‌کننده‌ در شهرک‌های صنعتی رقم می‌خورد؛ پمپ‌های تصفیه‌خانه از کار می‌افتند و پساب صنعتی بی‌آنکه فرصت تصفیه داشته باشد، راه خود را به زمین‌های کشاورزی و آب‌های سطحی باز می‌کند. ایستگاه پمپاژ تنها دو ساعت ظرفیت نگهداری پساب دارد و وقتی برق قطع می‌شود، پس از چند ساعت مخازن لبریز و فاضلاب تصفیه‌نشده سرریز می‌شود. این روند، سه سال است که ادامه دارد و آلودگی رودخانه‌ها، مسیل‌ها و زمین‌های کشاورزی را افزایش داده است. حالا این آلودگی به منابع زیرزمینی نیز رسیده و مدیرکل محیط‌زیست استان تهران نسبت به این بحران هشدار داده است. کارشناسان و اساتید محیط‌زیست در گفت‌وگو با «پیام ما» می‌گویند وضعیت فعلی آلودگی، به مرز بحران نزدیک شده و نیازمند توجه فوری است.

«ژواه‌» به‌جای سد به «حوضچه فاضلاب» معروف است. سدی که ۱۰ سال از تکمیل عملیات عمرانی آن می‌‎گذرد، اما به‌دلیل آلودگی بالای رودخانه‌ تغذیه‌کننده آن، عملاً امکان آبگیری ندارد. شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران می‌گوید با توسعه و ارتقای تصفیه‌خانه فاضلاب سنندج مسئولیت خود در طرح علاج‌بخشی را انجام داده است، اما این سد هنوز امکان بهره‌برداری ندارد. خبری از انجام تکالیف قانونی دیگر نیست. نه کاهش ورود «نیترات فسفر» به‌واسطه سموم شیمیایی انجام شده و نه جلوی ورود فاضلاب صنایع کوچک بالادست گرفته شده است. فاضلاب نواحی مسکونی اطراف شهر سنندج همچنان به رودخانه می‌ریزد و «ژاوه‌رود» را به رودی روان از آلاینده‌ها و فاضلاب تبدیل کرده‌ است. خشکسالی و تغییراقلیم اما منتظر دولت و اقدامتش نمی‌ماند. تنش آبی در کردستان مانند سایر نقاط کشور با گرمتر شدن روزهای سال افزایش پیدا می‌کند. ژاوه اما امسال هم به کار شهروندان کردستان نمی‌آید.

کمتر از یک ماه از معرفی پالایشگاه بیدبلند بهبهان به‌عنوان صنعت آلاینده و تشکیل پرونده قضائی برای آن، سرپرست اداره حفاظت محیط‌زیست بهبهان از کار برکنار شد. «عالیه چنگیزی» خردادماه امسال به‌عنوان دومین مدیر زن در مجموعه اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست خوزستان منصوب شده بود و از ابتدای کارش پیگیر آلودگی شدید و تخلفات پالایشگاه بیدبلند بود که به‌دلایل نامعلومی چندسال عنوان «صنعت سبز» را یدک می‌کشید. این پالایشگاه در شهرستان بهبهان در شرق خوزستان، از سال ۱۳۹۹ متعهد بود گازهای همراه ۵۲ مشعل در شرق کارون را جمع‌آوری کند که معادل ۶۵۰ میلیون فوت‌مکعب گاز است، اما این تعهد تاکنون عملی نشده است. علاوه‌براین، حوضچه تبخیر و سوزاندن هزاران تن گازهای اسیدی، اعتراض اهالی و کنشگران محیط‌زیست بهبهان و شورای شهر بهبهان را نیز به‌دنبال داشته است. مسئله صنایع آلاینده بهبهان اما به پالایشگاه بیدبلند ختم نمی‌شود. چنگیزی در ۹ماه حضورش، ۲۵ واحد صنعتی در شهرستان بهبهان را برای نخستین‌بار به‌عنوان صنعت آلاینده معرفی کرد و ۱۲ صنعت آلاینده از جمله یک شرکت نفت و گاز و یک کارخانه سیمان را نیز در شرف ثبت در فهرست صنایع آلاینده داشت که چند روز قبل از نهایی کردن این فهرست برکنار شد تا همه نگاه‌ها متوجه فشارهای صنایع آلاینده بر مدیران محیط‌زیست به‌ویژه در شهرستان‌ها شود.

|پیام ما| چشمه «آب سفید» در استان چهارمحال‌وبختیاری به‌عنوان منبع پایدار برای تأمین آب شرب شش شهر و ۱۱۵ روستا تعیین شده است. این درحالی‌است که آب‌سفید در محدوده امن منطقه حفاظت‌شده سبزکوه است. عنوان تأمین آب شرب برای این پروژه فشارهای سیاسی و اجتماعی را برای تصمیم‌گیران دوچندان کرده و سازمان محیط‌زیست را بر دوراهی تأمین نیاز مردم و حفاظت سایر زیست‌مندان قرار داده است؛ درحالی‌که بررسی دقیق‌تر موضوع زوایای دیگری را روشن می‌سازد که تأمین آب از آب‌سفید لزوماً ارزان‌ترین و پایدارترین گزینه نیست.

پیام ما| ایستادگی مردم مقابل سایت‌های زباله سراوان در رشت، عمارت آمل، انجلیسی بابل و چندین محل دفن دیگر، داستان تکرارشونده سال‌های اخیر است. آنها روزها و شب‌های بسیاری مقابل محل دفن در این مناطق ایستادند و اجازه ورود زباله به سایت‌ها را ندادند، اما هیچ مسئولی در این مدت پاسخی برای حل مشکل این مناطق نداشت و به‌اجبار زباله‌ها راهی جز تخلیه در همین مناطق دفن نداشت. مسئولان مدام نوید حل مشکل را دادند، جلسه گذاشتند، به منطقه رفتند؛ اما بدون داشتن راه‌حلی عملی. وضعیت زباله در اغلب شهرهای شمالی همین است و چند وقت قبل انتقال زباله‌های مازندران به گلستان یا انتقال نیافتن زباله‌ها از شهرهای مختلف به سراوان رشت هم گره‌ای جدید را ایجاد کرد. در روزهای اخیر اما کارزاری با عنوان «درخواست حل معضل پسماند شمال کشور» خطاب به رئیس‌جمهور به راه افتاده و در آن به ذکر مواردی پرداخته شده که سال‌هاست بیان می‌شود؛ این‌بار اما با امید شنیدن این خواست‌ها توسط دولت و شخص رئیس‌جمهور.

شهرداری تهران چندسالی است که به اهالی شهرک دانشگاه در غرب تهران خدمات ارائه نمی‌دهد. اهالی می‌گویند شهرداری طرح نوسازی شهرک دارد و اهالی به آن رضایت ندارند. سه سال از آخرین‌باری که شهرداری محوطه و خیابان‌ها را پاکسازی کرده، گذشته است و حالا ۱۰۳ روز است که جمعی از اهالی خودشان دست‌به‌کار شده و ۹۰ درصد شهرک را پاکسازی کرده‌اند؛ تاکنون یک‌هزار کامیون زباله از شهرک خارج شده است. چاه آب مخصوص آبیاری فضای سبز شهرک مسدود شده و مسیر آب به‌سمت خارج از شهرک هدایت شده است. خرید منبع آب و پرکردن آن از سوی اهالی راه‌حل جایگزین کمبود آب برای فضای سبز است. اهالی می‌گویند از تلاش برای محیط آرام زندگی‌شان خسته نخواهند شد و به تبدیل کردن شهرک آرام و خلوت شهرک دانشگاه به مکانی پرازدحام رضایت نخواهد داد. تشکل کوچک «همیاران فضای سبز شهرک دانشگاه» حالا شکل و شمایل کار خود را پیدا کرده است و با حمایت شبکه‌ای متشکل از صدها عضو کار می‌کند و بعد ۱۰۳ روز تلاش که از جمع‌آوری زباله شروع شد، حالا به ساختاری شفاف در امور مالی داوطلبانه و گزارش عملکرد هم رسیده است. مثل هر رویداد مشارکتی دیگر در حوزه محیط‌زیست، نقش پررنگ زنان در پاکسازی محیط زندگی مردم شهرک دانشگاه مشهود است.

|پیام ما| وجود موش‌ها به‌‌عنوان یکی از جوندگان موذی سبب ایجاد آسیب‌های اقتصادی شده و برای سلامت انسان ‌و بهداشت عمومی خطرآفرین است. بررسی وضع موجود کشور در زمینه تقنینی و مدیریت جامع یکپارچه جوندگان موذی و همچنین ارزیابی دیدگاه عمومی درباره عملکرد دستگاه‌های متولی و مقایسه آن با روند به‌‌کارگرفته‌شده در نمونه‌های بین‌المللی می‌تواند زمینه را برای رفع ایرادهای موجود در برنامه‌‌‌‌ریزی‌های آتی کشور فراهم کند. بر همین اساس، دفتر مطالعات زیربنایی (گروه محیط‌زیست) مرکز پژوهش‌های مجلس به‌تازگی گزارشی با عنوان «بررسی چارچوب تقنینی و مدیریت جامع یکپارچه جوندگان موذی (موش) در ایران و نمونه‌های بین‌‌المللی» منتشر کرده و در این گزارش ضمن استعلام از دستگاه‌های متولی درباره آسیب‌های مربوط با ازدیاد جوندگان موذی در کشور، به ارزیابی نظرات و سنجش سطح آگاهی عمومی پرداخته است. نتایج پژوهش حاضر حاکی از آن است که تقریباً در کل کشور با ازدیاد حداقل یکی از گونه‌های موش و به فراخور آن افزایش احتمال ابتلا به بیماری‌های مشترک انسان و حیوان روبه‌‌رو هستیم. علاوه‌بر‌این، ارزیابی آگاهی و سنجش افکار عمومی نشانگر سطح آگاهی و رضایت پایین عمومی از مدیریت معضل هجوم جوندگان موذی در کشور است. در گزارش حاضر راهکارهایی در حوزه‌‌‌های تقنینی نظیر اصلاح راهنمای مهار جمعیت موش در محیط‌های شهری و احصای خلأهای قانونی موجود در مسیر مدیریت جامع جوندگان موذی توسط دستگاه‌های متولی و تدوین لایحه پیشنهادی توسط دستگاه‌‌‌های اجرایی، شامل اصلاح و ارتقای شیوه جمع‌‌آوری پسماند عادی و افزایش سطح پوشش‌‌دهی و اتصال به سیستم فاضلاب پیشنهاد شده است.

به ساعت نمی‌رسد که ریه‌هایت شروع به سوزش می‌کند. بوی اسید از ساعت ۵ بعدازظهر در حوالی شهرک صنعتی اشتهارد به مشام می‌رسد و نیمه‌شب‌ها به اوج می‌رسد. بو اولین چیزی بود که مردم را از آلایندگی‌های این شهرک صنعتی خبردار کرد، بعد از آن رنگ زغالی پسابی که از طریق زهکش به رودخانه شور می‌رسد، به فعالان محیط‌زیست فهماند که وضعیت اضطراری است. پساب آلوده این شهرک از مرز استان البرز رد شده. «رودخانه شور و چاه‌های کشاورزی اطراف آلوده است»؛ این را بازرس سابق شهرک صنعتی اشتهارد می‌گوید و از رسیدن این آب آلوده به تالاب «مره» در قم از طریق آب واردشده از طریق رودخانه شور اشتهارد-ماهدشت خبر می‌دهد. هنوز کسی روی تبعات این پساب آلوده که وارد چاه‌های کشاورزی و رود در البرز شده است، تحقیقی انجام نداده؛ اما نتایج آزمایشگاهی که در اختیار «پیام ما» قرار گرفته حاکی از آلایندگی شدید پساب ورودی به رودخانه شور است. این پساب چهار برابر فاضلاب خام شهری آلاینده است و در برخی از آیتم‌ها حجم آلایندگی به ۱۹ برابر حد استاندارد می‌رسد. اسنادی که به‌صورت محرمانه در اختیار این رسانه قرار گرفت است، از صدور حکم حبس برای برخی از دست‌اندرکاران مرتبط با این موضوع حکایت دارد.

شناسایی وضع موجود یکی از ارکان اصلی برنامه‌ریزی است. شناسایی وضع موجود شامل تحلیل محیط داخلی و خارجی، شناسایی نقاط قوت و ضعف، فرصت‌ها و تهدیدها و بررسی عملکرد گذشته است. این اطلاعات، پایه‌ای برای تصمیم‌گیری و تعیین اهداف در فرآیند برنامه‌ریزی فراهم می‌کند.

یکی از شرکت‌های دانش بنیان که سامانه نانوکلر خود را برای تصفیه پساب در تاکستان استان قزوین پیاده سازی کرده، توانسته آب مورد نیاز اراضی کشاورزی را تامین کند و حالا استفاده از این روش برای رفع آلاینده های تالاب های کشور را در دستور کار تحقیقاتی خود دارد.

«در یک آبخیز کوچک یا در یک زیرحوضه که چند سد بزرگ در آن وجود دارد، سد تازه‌ای تصویب می‌شود، درحالی‌که «سیمای مصرف» نشان می‌دهد، آبی پشت سد جمع نخواهد شد، مگر فاضلابِ شهرها و روستاهای بالادست.» این داستان سد ژاوه است که پس از ۱۶ سال، دولت می‌خواهد بالاخره آن را آبگیری کند و همین‌طور نوشتاری صریح که گزارشی از سوی شورای سیاست‌گذاری آب و خاک کمیسیون آب و کشاورزی اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی سنندج آن را اعلام کرده است. «سد ژاوه» در کردستان، در حالی قرار است آبگیری شود که چندین گزارش علمی از نهادهای دانشگاهی و مکاتبات میان دستگاه‌های اجرایی مرتبط وجود دارد که سرریز فاضلاب به‌جای آب را، حداقل طی ۱۰ سال گذشته گوشزد کرده‌اند. بااین‌حال، سد ژاوه براساس مصوبه‌ای ملی ساخته شده، اما رفع آلودگی‌های آن به‌عهدۀ استان گذاشته شده است. این درحالی‌است که چهار منبع آلاینده که از نخستین مطالعات شناسایی شده بود، همچنان با آلایندگی بالا، سلامت آب احتمالی در «ژاوه» را با آلودگی‌های انسانی و حیوانی تهدید می‌کنند.