در سال‌های اخیر، مفهوم «اقتصاد چرخشی» به‌عنوان یکی از رویکردهای نوین در مدیریت منابع و تولید، توجه بسیاری از سیاستگذاران، صنعتگران و پژوهشگران را به خود جلب کرده است. اقتصاد چرخشی نه‌تنها به‌عنوان یک راه‌حل برای چالش‌های محیط‌زیستی و کاهش پسماند شناخته می‌شود بلکه به‌عنوان تغییری پارادایمیک در سیاستگذاری کلان نیز مطرح می‌شود. این رویکرد نیازمند هم‌افزایی و یکپارچگی در ابعاد مختلف فناوری، انسانی، مصرف و تولید است. به‌عنوان مثال، یکی از تفاوت‌های اساسی اقتصاد چرخشی با رویکردهای مدیریت پسماند، تمرکز آن بر پیشگیری به‌جای واکنش است. درحالی‌که مدیریت پسماند عمدتاً به کاهش، بازیافت و دفع زباله پس از تولید تمرکز دارد، اقتصاد چرخشی بر طراحی سیستم‌ها و محصولات به‌گونه‌ای تأکید می‌کند که تولید زباله به حداقل برسد. به‌عنوان مثال، در مدیریت پسماند، زباله‌های پلاستیکی جمع‌آوری و بازیافت می‌شوند، اما در اقتصاد چرخشی، محصولاتی طراحی می‌شوند که یا از مواد قابل‌تجدید ساخته‌شده یا به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که قابلیت بازیافت کامل داشته باشند. در این نوشته، به بررسی جنبه‌های کلیدی این تحول و نقش آن در کاهش انرژی مصرفی در فرایندهای مختلف خواهیم پرداخت.

ایران از شرکت در اکسپوی ژاپن انصراف داد؛ این انصراف فرصتی بی‌نظیر برای نمایش پیشرفت‌ها در زمینه‌هایی چون انرژی‌های تجدیدپذیر, کشاورزی هوشمند و مقابله با ایران‌هراسی را از کشور گرفت.

سفر به یک بازی دیجیتال شبیه شده است. از لحظه‌ای که تصمیم به سفر می‌گیریم، فناوری راه را هموار می‌کند؛ یک اپلیکیشن هوشمند پروازها را برایمان پیدا می‌کند، نقشه‌های آنلاین راه را نشانمان می‌دهند، در یک پلتفرم دیگر می‌توانیم محل اقامتمان را انتخاب کنیم، با یک جستجوی ساده با جاذبه‌های مقصد آشنا می‌شویم. نیازی به معطلی یا سردرگمی نیست. فناوری‌ در سکوت، در کنار ما ایستاده‌ و سفر را به تجربه‌ای ساده، سریع و جذاب تبدیل کرده‌ است.

با وجود اینکه مازوتی که در اصلاح مازوت کم‌‌گوگرد خوانده می‌شود هم موجب آلودگی هوا می‌شود و سوخت گازوئیل هم آلاینده است، ناترازی گاز و کاهش قابل‌توجه سوخت‌رسانی به نیروگاه‌های حرارتی کشور، دولت را مجاب، به استفاده گسترده از گازوئیل و این نوع مازوت به‌عنوان سوخت ترکیبی با گاز کرده‌ است. به‌نظر می‌رسد این موضوع در پی مصوبه هفته گذشته شورای‌عالی امنیت ملی و تکلیف‌های این نهاد انجام می‌شود. مصوبه‌ای که هم وزیر نیرو روز گذشته در صحن مجلس شورای اسلامی به آن استناد کرده‌ است و هم سخنگوی دولت در نشست با خبرنگاران. به‌نظر می‌رسد زمان انتخاب سخت فرارسیده است؛ یا کاهش آلودگی هوا یا خاموشی‌ها خانه‌ها و کم‌رونق‌تر شدن اقتصاد. تصمیمی که دولت برای اعلام آن به لکنت افتاده‌ است و تلاش می‌کند موضوع را در حد خبر تأمین سوخت نیروگاه‌ها نگه‌ دارد و به جزئیات آن نپردازد. از سوی دیگر درحالی‌که همه سرگرم رد یا قبول ضرورت مازوت‌‌سوزی بودند، «محمدباقر قالیباف» در مجلس شورای اسلامی هشدارهای قابل‌توجهی در مورد بخش انرژی داد. او با تأکید بر لزوم تأمین انرژی پایدار در کشور اعلام کرد موضوعات ما پیچیده‌تر از آن است که الان در این مورد حرف بزنیم که مازوت سوزانده شود یا نشود.

بیش از ۵۰ درصد از ظرفیت نیروگاه‌های نصب شده برق در آلمان، ۳۰ درصد وسعت نیروگاه‌های اسپانیا، ۳۲ هزار گیگاوات برق ژاپن، ۱۵ درصد از توان کل برق تولید شده ترکیه، ۷۰ مگاوات برق کویت، ۷.۸ گیگاوات برق دبی امارات و ۹۲ مگاوات برق عربستان از تجدیدپذیرها استخراج می‌شود. درحالی که متوسط استفاده از ظرفیت انرژی پاک در جهان ۳۰ درصد است این عدد در ایران از ۴ دهه پیش تا امروز تنها یک تا دو درصد ظرفیت نیروگاهی ایران را در بر گرفته‌. چرا در کشور ما با همه تبلیغات انجام شده از این عدد پیش‌تر نمی‌رویم و موانع پیش روی توسعه تجدیدپذیرها چیست؟ در گفت‌و‌گوی پیش رو مهدی مسائلی، دبیر سندیکای صنعت برق ایران حجم زیاد سرمایه‌گذاری و نبود تضمین کافی از سوی دولت به ویژه برای سرمایه‌گذاران خارجی را از جمله بزرگ‌ترین بازدارنده‌های موجود در مسیر تجدیدپذیرها می‌داند. سدی که چالش جدی دولت چهاردهم نیز در این حوزه خواهد بود.

قطع برق تابستانه به‌ویژه در روزهای اوج بار دیگر به سنت وزارت نیرو برای جبران ناترازی شدید برق بدل شده بود، اما حالا گویی این سنت به روزهای زمستان هم رسیده است و از دو روز گذشته وزارت نیرو اقدام به قطع سراسری برق مشترکان خانگی و صنایع در سراسر کشور کرده است. گرچه تلاش می‌شد این موضوع به گردن تعطیلی نیروگاه‌های مازوت‌سوز انداخته شود، اما خیلی زود مشخص شد خروج نیروگاه‌های کشور از مدار تولید به‌دلیل نبود گاز و سوخت مایع بود و مازوت فقط بهانه است. روز گذشته وزارت نیرو که در پاییز و پیش از سرد شدن همه کشور نتوانسته است برق را حتی فقط در یکی از دو بخش صنعت یا خانگی تأمین کند، در خبری ادعا کرده است که در زمستان پیش‌ رو چالشی برای تأمین برق ندارد و همه واحدهای نیروگاهی آماده تولید خواهند بود.

هر چند ایرانیان سده‌هاست پیش‌گام استفاده از انرژی بادی هستند؛ اما به دلایل مختلف از جمله اقتصاد مبتنی بر نفت و تکیه بر سوخت‌های فسیلی خیلی دیر و کند به فکر کاربرد صنعتی انرژی حاصل از این منابع طبیعی ارزان، فراوان و سازگار با محیط‌زیست افتادند. مطابق با سند چشم‌انداز بیست‌ساله باید به سمت تولید انرژی‌های نو در سراسر کشور حرکت می‌کردیم. براساس برنامه ششم و برای‌آنکه از شتاب توسعه عقب نمانیم باید ظرفیت انرژی تجدیدپذیر کشور به ۵۰۰۰ مگاوات می‌رسید. باید سالانه ۱۰۰۰ مگاوات و هر ماه یک نیروگاه ۷۵ مگاواتی بادی یا خورشیدی در ایران نصب و راه‌اندازی می‌شد. در ماده ۱۹ قانون هوای پاک اشاره شد که سالانه ۳۰ درصد از توسعه برق کشور از محل انرژی‌های تجدیدپذیر باشد. این اقدامات که در برنامه توسعه پنجم هم پیش‌بینی اما فراموش شده بود همچنان بی‌سرانجام رها شد و عدد ظرفیت انرژی تجدیدپذیر کشور روی کمتر از ۵ درصد ثابت ماند. ایران در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر فرصت‌های زیادی را از دست می‌دهد. از میان انرژی‌های حاصل از آب، باد، نور خورشید، جاذبه ماه، جزرومد، زیست‌توده و ژئوترمال (زمین‌گرمایی)، تنها انرژی حاصل از آب، کمی بادی و خورشیدی و کمتر زمین‌گرمایی و زیست‌توده موردتوجه قرار گرفته‌اند. گرچه بهره‌برداری از این منابع به دلیل تناسب وضعیت جغرافیایی و آب‌وهوایی مهیا است و شمالی‌ترین تا جنوبی‌ترین نقاط ایران ظرفیت استفاده از این انرژی‌ها را دارند.

اندیشکده انرژی امبر در شهر لندن در ماه مه سال ۲۰۲۴ گزارشی منتشر کرد که نشان می‌داد؛ سهم منابع انرژی تجدیدپذیر در تولید برق در کشور ترکیه به ۴۲ درصد رسیده است. بر اساس گزارش این اندیشکده که داده‌های تولید برق بیش از ۲۰۰ کشور جهان در سال ۲۰۲۳ را مورد بررسی قرار داده است؛ انرژی‌های تجدیدپذیر تقریباً یک‌سوم برق جهان را در سال گذشته تولید کرده‌اند، درحالی‌که این میزان در ترکیه به ۴۲ درصد رسیده که بالاتر از میانگین جهانی است. اوفوک آلپ‌ارسلان، مدیر بخش ترکیه در اندیشکده انرژی امبر درباره این گزارش به روزنامه دیلی صباح گفت: «ترکیه اقدامات خوبی در انقلاب انرژی‌های تجدیدپذیر در مقایسه با بسیاری از کشورهای دیگر داشته است.»

ساتبا درنظر دارد جهت توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر از مشارکت حداکثری بخش غیر دولتی بهره‌مند شود.

خرداد ۱۴۰۲ که اولین معامله تابلوی بورس برق سبز انجام شد، زمزمه‌هایی از امید به حل ابرچالش ناترازی انرژی در کشور به گوش رسید. نبودن منابع مالی یکی از مهمترین دلایل وجود ناترازی در حوزه انرژی است. توسعه نامتوازن منابع تولید برق و مغفول ماندن نیروگاه‌های تجدیدپذیر نیز این مشکلات را دوچندان کرده است. در این میان، تابلوی سبز کورسوی امیدی برای گذر از بحران مشکلات ناترازی برق، گاز و منابع مالی در صنعت انرژی به‌شمار می‌رود.