گلسنگ‌ها، موجودات زیستی که از ترکیب قارچ‌ها و جلبک‌ها به‌وجود می‌آیند، سال‌هاست که حیات آثار باستانی و تاریخی ایران را تهدید می‌کنند. از برج قابوس تا تخت‌جمشید و از بیستون تا تنگ چوگان در معرض آسیب‌های ناشی از رشد گلسنگ‌ها هستند. رشد این موجودات روی سنگ‌ها، دیوارها و بناهای باستانی می‌تواند منجر به تخریب تدریجی و آسیب به ساختار آنها به‌ویژه در مورد سنگ‌نبشته‌ها و نقش‌برجسته‌ها شود. در سال‌های اخیر، این موضوع نگرانی‌های زیادی برای متخصصان مرمت و حفاظت از میراث فرهنگی ایجاد کرده است. هرچند برخی معتقدند تشدید این پدیده در سال‌های اخیر به موضوع تغییراقلیم برمی‌گردد و برخی فعالیت مراکز صنعتی را در نزدیکی این آثار در تشدید رشد گلسنگ‌ها بی‌تأثیر نمی‌دانند. اما برخی کارشناسان معتقدند همچنان باید در مورد ریشه‌های بروز و شدت گرفتن این پدیده مطالعات دقیق صورت گیرد. در آخرین اظهارنظر «زهره بزرگمهر»، مدیرکل پیشین دفتر فنی حفظ و احیا وزارت میراث‌فرهنگی، به ایسنا گفته است: «تنها دلیل ایجاد گلسنگ مربوط به هوا و وجود رطوبت است و هیچ ربطی به آلاینده‌هایی نظیر پتروشیمی ندارد.»

فروش آثاری با قدمت بیش از یکصد سال در تازه‌ترین حراج تهران این سوال را مطرح کرد که مگر می‌توان آثار موزه و میراثی کشور را به فروش گذاشت؟

همه عمر برندارم سر از این خمار مستی/که هنوز من نبودم که تو در دلم نشستی» بهمن ایزدی فعال محیط‌زیست با این بیت از سعدی سخنانش را آغاز کرد. مراد ایزدی از «تو» در این بیت می‌تواند دو گزینه باشد؛ «ایران»، «لوت». او دهه‌ها برای حفاظت از طبیعت این سرزمین تلاش کرده و درعین‌حال نقش مهمی در ثبت ملی و جهانی بیابان لوت داشته است. هشتصد و هجدهمین شب از سلسله شب‌های مجلۀ بخارا با همکاری فصلنامۀ صنوبر، پژوهشگاه علوم‌انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی و انجمن مستندسازان حیات‌وحش و تنوع زیستی به بیابان لوت اختصاص یافت. شبی که در آن اغلب سخنرانان از تلاش‌های ایزدی برای حفاظت از «لوت» گفتند. ایزدی اما گله‌مند از فعالیت‌های تخریبی در این بیابان، مدیران را خطاب قرارداد «مسئولان باید صدای متخصصان و دل‌سوختگان این سرزمین را بشنوند. ما در برابر این میراث مسئولیم؛ این‌ها سرمایه‌های ماندگاری ایران، کالای نیستند که مصرف شوند و از بین بروند.»

فروش آثار حراج تهران در حالی به ۲۲۴ میلیارد تومان رسید که ابهاماتی درباره اصالت برخی آثار چکش‌خورده در آن وجود دارد

برنامه هفتم برای اصلاح فرایندهای حفاظت از میراث فرهنگی و تعیین حریم آثار تاریخی چه تکالیفی مشخص کرده است؟

در دنیای امروز، پیوند میان گردشگری و باستان‌شناسی بیش از هر زمان دیگری حس می‌شود. به عنوان یک مسیر مهم برای شناخت هویت فرهنگی و تاریخی ملت‌ها، باستان‌شناسی به ما این امکان را می‌دهد که از طریق آثار و یافته‌ها، قصه‌های نهفته در دل تاریخ را به نسل‌های آینده منتقل کنیم. رضا نوری شادمهانی، استاد دانشگاه هنر و معماری کاشان و باستان‌شناس شناخته‌شده، در گفتگو با «پیام ما»، بر این نکته تأکید می‌کند که گردشگری نه تنها به گسترش دانش تاریخی و باستان‌شناسی کمک می‌کند بلکه خود می‌تواند ابزاری مؤثر برای حفظ و ترویج میراث فرهنگی باشد. باستان‌شناسی به عنوان مرزبان تاریخ و فرهنگ‌های گمشده، می‌تواند جنبش نوینی در عرصه گردشگری ایجاد کند و محوطه‌های باستانی را از سکون و ایستایی خارج کند. نوری شادمهانی با بیان مثال‌های بارزی چون تپه سیلک و شهر سوخته، نشان می‌دهد که چگونه این محوطه‌ها می‌توانند با تفسیرهای مناسب به جاذبه‌های گردشگری پویا تبدیل شوند.

محمدحسن بندپی، معاون گردشگری کشور در گفت‌وگو با پیام ما مطرح کرد:

استان سیستان و بلوچستان با پتانسیل‌های بی‌نظیر گردشگری طبیعی و فرهنگی، فرصتی مهم برای توسعه اقتصادی و اجتماعی دارد. با وجود پیشینه تاریخی غنی و جاذبه‌های منحصر به فرد، این منطقه هنوز به طور کامل شناخته نشده و تحت‌تأثیر تصورات نادرست و کمبود زیرساخت‌ها قرار دارد. جواد مرعشی، باستان‌شناس و راهنمای گردشگری در گفتگو با “پیام ما”، بر اهمیت رفع ناامنی‌ها و تبعیض‌های قومیتی از سوی دولت جدید تأکید می‌کند و می‌گوید که برای تحقق این هدف، نیازمند استراتژی‌های جامع و هم‌افزایی میان بخش‌های مختلف هستیم. او امیدوار است با برنامه‌ریزی دقیق و همکاری بین‌المللی، سیستان و بلوچستان به قطب اقتصادی کشور تبدیل شود و چالش‌های موجود را از طریق توسعه پایدار گردشگری برطرف کند.

شهر ری، با قدمتی هشت‌هزارساله و آثار تاریخی فراوان از دوران پیش از تاریخ و اسلامی، همواره یکی از کانون‌های مهم فرهنگی و تمدنی ایران به‌شمار می‌رود. از جمله این آثار می‌توان به کوه نقاره‌خانه و گورستان تاریخی زیرین ری اشاره کرد که در حال حاضر با تهدید جدی تخریب روبه‌رو هستند. این منطقه که به‌ویژه در حوزه تاریخی و فرهنگی از اهمیت بالایی برخوردار است، درنتیجه پروژه‌های عمرانی و ساخت‌وسازهای شهری به‌شدت آسیب دیده است.

رئیس بخش زلزله‌شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی گفت: کاهش منابع آب زیرزمینی، فرونشست زمین را به بحرانی ملی تبدیل کرده و ۴۰۰ شهر ایران را در معرض خطر قرار داده است.

استان فارس چهارمین استان ایران از نظر وسعت و شدت فرونشست است که دشت مرودشت با تخت‌جمشید و نقش‌رستمش بیشترین فشار ناشی از این پدیده را متحمل می‌شود و در نقاطی تا ۲۰ سانتی‌متر در سال پایین می‌رود. در این گزارش سعی کردیم نشان دهیم کشاورزی در مجاورت این آثار باستانی چطور باعث تشکیل عارضه‌ای به‌نام «گرادیان فرونشستی» شده که در حال تخریب این بناها است. از «محمد ثابت اقلیدی»، مدیرکل میراث‌فرهنگی فارس نیز جویا شدیم که چه اقداماتی برای بازگرداندن معنای واقعی «حریم آثار ملی» به دو اثر باستانی انجام شده است؟ پاسخ‌ها پرسش‌های دیگری را برانگیخت که «مهدی معتق»، کارشناس فرونشست، به آنها پاسخ داد. درنهایت از کشاورزان منطقه غفلت نکردیم و با چهار نفر از آنان گفت‌وگو کردیم تا مشخص شود که آیا می‌توان راه‌حلی اجتماعی مبتنی‌بر توافق برای توقف یک اشتباه پرهزینه پیدا کرد؟

نتایج بررسی‌های صورت‌گرفته توسط مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، به‌عنوان نهاد تخصصی پژوهشی و علمی این حوزه، دچار مشکلات جدی از جمله محقق نشدن اهداف و ضعف در استفاده از ظرفیت‌های موجود شده است. به‌رغم تلاش‌های اولیه برای تبدیل این پژوهشگاه به بازوی علمی و پژوهشی میراث‌فرهنگی کشور، تغییرات پی‌درپی ساختاری و نبود یک سند راهبردی مشخص، تحقق اهداف این مجموعه را با چالش مواجه کرده است. بررسی‌های مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد تنها ۲۷ درصد از اهداف تعریف‌شده در اساسنامه پژوهشگاه محقق شده است و بیش از ۸۵ درصد اهداف برنامه‌های بالادستی این نهاد به نتیجه نرسیده است. در چنین شرایطی به‌نظر می‌رسد بازنگری در ساختار، تقویت نظارت علمی و عملیاتی بر پروژه‌های اجرایی و استفاده مؤثر از ظرفیت‌های موجود در این مرکز از ضروریات است. در ماه‌های اخیر برخی افراد مسائلی درباره انحلال پژوهشگاه مطرح کرده‌اند که با واکنش‌ پیشکسوتان و کارشناسان میراث فرهنگی روبه‌رو شده است. در گفت‌وگو با «جلیل گلشن»، رئیس اسبق پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و «سعید شفیعا»، معاون دفتر مطالعات آموزش و فرهنگ مرکز پژوهش‌های مجلس، دیدگاه آنها را در مورد عملکرد پژوهشگاه، ایده‌های مطرح‌شده در مورد تغییرات ساختاری آن و راهکار بهبود عملکرد این مرکز جویا شدیم. آنها معتقدند انحلال پژوهشگاه اشتباه بزرگی است و ضربه جبران‌ناپذیری به میراث فرهنگی کشور وارد می‌کند، اما درعین‌حال این نهاد نیاز جدی به بازنگری در راهبردها و اصلاحات اساسی در رویکردهای مدیریتی دارد.