زیاده‌خواهی‌های کشورهای بالادست در حوضه‌های آبریز مشترک باعث شده است امنیت آبی، غذایی و زیستی کشورهای پایین‌دست به مخاطره افتد و این مسئله یکی از مناقشات جدی میان دولت‌هاست. تغییرات آب‌وهوایی و نیاز کشورها برای افزایش سطح زیرکشت باعث شده است به‌سمت احداث سد بروند، اما در دو دهه اخیر سیاست مهار آب‌های سطحی به‌سمت ایجاد هژمونی آب و فراتر از آن آغاز جنگ آب منطقه‌ای رفته است. اسرائیل، ترکیه و افغانستان بارزترین مصداق عاملان جنگ آب منطقه‌ای هستند. پروژه‌های آبی موسوم به گاپ، داپ و... علاوه‌بر سیاست مهندسی اجتماعی ترکیه برای اثرگذاری بر روی کردهای جنوب این کشور، فجایع زیست‌محیطی بسیاری در کشورهای پایین‌دست مانند سوریه و عراق به‌وجود آورده که سایر کشورها از جمله ایران را متأثر کرده است.

به‌عنوان یک تحلیل‌گر امنیت، باور دارم که بحران آب دیگر یک مسئله صرفاً زیست‌محیطی یا طبیعی نیست، بلکه چالشی اساسی برای امنیت ملی، اجتماعی و اقتصادی کشورهاست. در کشوری مانند ایران که در منطقه خشک و نیمه‌خشک جهان قرار دارد، مدیریت منابع آبی بیش از هر زمان دیگری به یک مسئله امنیتی تبدیل شده است. کاهش شدید منابع آبی، بهره‌برداری نادرست و سیاستگذاری‌های غیراصولی، شرایطی را ایجاد کرده که امنیت آب در ایران در معرض تهدید جدی قرار گرفته است. در این گزارش، با تأکید بر سه محور اصلی حقوق محیط‌زیست، توسعه پایدار و حکمرانی مطلوب، دلایل بحران و راهکارهای برون‌رفت از این شرایط را بررسی خواهم کرد.

حقابه هیرمند؛ مطالبه واحد مردم سیستان از پزشکیان در سفر رئیس‌جمهوری به این استان بود

|پیام ما| سد بخش‌آباد طی چندماه آینده با سرمایه‌گذاری ترکیه، کمک‌های سازمان ملل و برخی از کشورهای حاشیه خلیج‌فارس بر روی رودخانه فراه تکمیل خواهد شد و شرایطی گردوغبار سیستان را به‌شدت افزایش خواهد داد. فراه‌رود به طول ۵۶۰ کیلومتر به‌عنوان یکی از مهمترین سرشاخه‌های حوضه آبریز هیرمند نقش مهمی در حیات تالاب هامون سابوری دارد. سد بخش‌­آباد ۸۱ متر ارتفاع دارد، تولید حدود ۲۷ تا ۳۲ مگاوات برق یکی از اهداف این پروژه است. ترکیه کشوری که پروژه‌های آبی‌اش آورد رودخانه‌های مرزی کشورهای همسایه خودش از جمله رودخانه فرامرزی ارس را هم تحت‌تأثیر قرار داده است، حالا در مرز شرقی کشور ایران با همسایه‌ای که او هم جاه‎طلبی‌های بزرگ آبی دارد، وارد همکاری شده است. این موضوع در شرایطی است که ایران هیچ معاهده آبی در مورد فراه‌رود با افغانستان ندارد. دست دوستی اردوغان به‌سمت طالب‌ها درصورتی‌که با اقدام عاجل دستگاه دیپلماسی کشور مواجه نشود، در آینده‌ای کوتاه تصویر ترسناکی را برای سیستان‌وبلوچستان رقم خواهد زد و به‌گفته کارشناسان، نیمی از این استان را در غبار فرو خواهد برد.

در‌حالی‌که ایران در مناسبات آبی خود در رودخانه‌های فرامرزی به‌ویژه طی چندسال اخیر کامیابی نداشته است و در سه رودخانه «هیرمند»، «فراه‌رود» و «هریرود» مداخله افغانستان حقابه را به حداقل ممکن رسانده، شرق کشور با بحران شدید آب رو‌به‌رو است. یک‌سو سیستان و هامون بی‌آب است و یک‌سو خراسان‌رضوی به مرکزیت مشهد که حتی آب‌های زیرزمینی خود را از دست داده است. «محمدباقر قالیباف»، رئیس مجلس شورای اسلامی پس از مراجعت از سفر تاجیکستان، اعلام کرد برای انتقال آب از تاجیکستان به ترکمنستان و انتقال به سد دوستی مذاکره کرده است و حالا کارشناسان می‌گویند حتی به زبان آوردن این موضوع به صلاح نیست؛ چراکه فشار طالبان را هم بر حقابه هریرود و هم هیرمند و مناسبات در فراه تشدید می‌کند. به‌گفته کارشناسان، گرچه طالبان با تکمیل کانال «قوش‌تپه»، «آمودریا»، سرچشمه‌ای که گویا رئیس مجلس به آن امید بسته را هم خشک می‌کند، اما ماجرا به همین جا ختم نمی‌شود و این‌بار فشار‌های آبی طالبان بر ایران شدت می‌گیرد و او امتیازات دیگری از جمله فروش آب به ایران را به جای تأمین حقابه قانونی آن را مطالبه می‌کند.

ادامه مدیریت آب به‌شیوه کنونی در کنار ناتوانی و ضعف دیپلماسی در تأمین حقابه‌ها از رودهای مرزی،‌ روند کاهشی ذخایر آب ایران، کمبود آب و سیل‌هایی با خسارات جبران‌ناپذیر و... نشان می‌دهد در برخی مناطق از شمال‌شرق تا جنوب‌شرق و مرکز ایران امنیت آبی پایینی داریم.

به گفته رئیس کمیسیون دانش بنیان اتاق ایران عرضه و تقاضای آب در کشور ما توازن ندارد و آب در کشور ما دچار تعارض منافع است. عباس کشاورز، رئیس کمیسیون دانش بنیان اتاق ایران گفت: از دهه ۷۰ تا سال گذشته یک میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار کشاورزی آبی بر کشت محصولات پرآب بر کشور اضافه شده است همچنین اقلیم کشور ما تغییر کرده و سبب افزایش حرارت  ایران شده و میزان افزایش حرارت ما دو برابر میزان جهانی است در این شرایط نزولات جوی هم به دلیل همین حرارت بالا مشکل کمبود آب را حل نمی کند.

بازبینی انتقادی تجربیات اصلاحات آبی در کشور ایران و کشورهای درحال‌توسعه، توصیه‌های راهبردی مهمی را برای تحقق جهت‌گیری‌های اصلی اجتماعی و اقتصادی‌کردن آب در جامعه، در پیش‌روی سیاست‌گذار یا سیاست‌گذاران قرار می‌دهد. ازاین‌رو، جهت‌گیری‌ها و استراتژی‌های دولت چهاردهم برای گشودن روزنه‌هایی در شرایط بحرانی موجود، می‌تواند بسیار حائز اهمیت و توجه باشد. این در صورتی است که دولت چهاردهم دربارۀ مدیریت و حکمرانی آب، جهت‌گیری‌ها و راهبردهایی داشته باشد که بتواند برای تحقق هدف‌های اصلی اسناد بالا‌دستی موجود، نقش اثربخشی را ایفا کند؛ به‌ویژه آنکه درحال‌‌حاضر، مقوله آب به‌شدت «دولت‌محور» است و به همین دلیل جامعه در مورد این موضوع احساس همدلی و اشتراک نظر ندارد. از سوی دیگر، توسعۀ اقتصادی کشور به‌شدت «آب‌محور» است و بخش بسیار مهمی از تولید ناخالص ملی ما صرف خدمت‌رسانی به مردم در حوزۀ شهری و روستایی و اقتصادی می‌شود که دارای کارایی و بازده اقتصادی ناچیزی است. اما می‌بینیم به‌جای اقتصاد «کم‌آب‌محور» و کارآمد، دولت در برنامه و بودجه‌ریزی، به‌طور عمده به‌دنبال حل‌وفصل اقتصاد «بنگاه‌محور» است. البته توجه اقتصاد بنگاه شرکت‌های کارگزار هم مهم است اما، اینکه خدمات آب با کیفیت بهتری در اختیار مردم قرار بگیرند تا اثربخشی و کارایی بیشتری داشته باشد، مهم‌تر از آن است. این ترمیم و بازسازی در درجۀ اول به یک دولت «فروتن و توسعه‌گرا» نیاز دارد که سهم خود را از اشتباهات گذشته بپذیرد و تن به نظارت‌های اجتماعی بدهد. در همين راستا، توصيه‌های راهبردی آبی برای اثربخش‌بودن دولت چهاردهم در بخش آب پيشنهاد می‌شود که به شرح پيوست تقديم می‌گردد.