| پیام‌ما| ردپای ازن چند سالی‌ است که در هوای تهران پیدا شده است. چند سالی‌ است که بلافاصله بعد از شروع موسم گرما غلظت شاخص آلاینده ازن در پایتخت افزایش پیدا می‌کند. آلاینده‌ای که پیشتر هم در هوای تهران وجود داشته اما به سبب نبود یا کمبود امکانات در مناطق سنجیده نمی‌شد. امسال اما به نظر می‌رسد که ازن کمی زودتر از موعد در هوای پایتخت تنفس می‌شود و احتمالا علت آن هم به تغییرات آب‌وهوایی و گرمای زودهنگام شهر تهران باز می‌گردد. دیروز هم شرکت کنترل کیفیت هوای تهران برای چندمین بار در سال جدید پیش‌بینی کرده بود که غلظت این آلاینده در مناطق پرتردد پایتخت افزایش پیدا می‌کند و تنها با افزایش سرعت نسبی باد، میزان آن کاهش پیدا می‌کند. اما ازن چه تاثیراتی می‌تواند روی سلامت انسان داشته باشد؟ غلظت آن در سه ماهه نخست سال در این چند سال چه قدر بالا بوده و برای کاهش آن چه باید کرد؟

از ابتدای سال ۱۴۰۰ چندباری غلظت آلاینده ازن در هوای تهران بالا رفته است. ۲۸ اردیبهشت ماه یکی از روزهای آلوده پایتخت بود، شرکت کنترل کیفیت هوا افزایش تردد خودروها در مناطق مرکزی و افزایش دمای هوا را مسبب افزایش غلظت ازن در مناطق مرکزی پایتخت می‌دانست. بهار سال گذشته نیز هوای تهران ۶ روز آلوده به ازن بود. این آلاینده ۲ روز هوای ناسالم برای همه گروه‌ها رقم زد. براساس سیاهه منتشر شده شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، آلاینده ازن در شش ماهه اول سال ۹۸، هوای تهران را ۲۴ روز در شرایط ناسالم برای گروه‌های حساس و یک روز هم شرایط ناسالم برای همه گروه‌ها قرار داد. این درحالی‌است که در بهار سال ۹۷ کیفیت هوای تهران دو هفته در شرایط ناسالم برای گروه‌های حساس قرار داشت که سهم ازن در این کاهش کیفیت، ۴ روز بود.
گرما تشدید کننده آلاینده موقتی
پیش‌بینی‌ شده بود که ازن در هوای تهران از اواخر خرداد یا دست کم اوایل تابستان افزایش چشم‌گیر پیدا کند. چنانچه آرش حسینی‌میلانی، رئیس کمیته محیط زیست شورای شهر تهران مدتی پیش تذکری درباره افزایش این آلاینده و ذرات کمتر از ۲.۵ میکرون در هوای پایتخت داده بود و گفته بود امسال به دلیل شرایط اقلیمی و خشکی حاکم و کاهش ۴۰ درصدی بارندگی ممکن است در اواخر فصل بهار و تابستان شاهد آلایندگی گرد و غبار آلودگی ناشی از ازن حتی بیشتر از سال گذشته باشیم.» اما پرسش اینجاست که ازن چگونه تشکیل می‌شود. میلانی در پاسخ به این پرسش به روزنامه پیام‌ما می‌گوید که احتراق ناقص خودروهای بنزین‌سوز، بخارات بنزین که از پمپ بنزین‌ها خارج می‌شوند از جمله ترکیبات NOX هستند که در ساعات اوج تابش خورشید با چند فرآیند شیمیایی تبدیل به ازن می‌شوند: «شروع فصل گرما و ادامه بحث ورود و خروج ماشین‌ها باعث مشاهده این پدیده می‌شود.» ازن اما آلاینده‌ای موقتی است و یعنی معمولا در ساعات میانی روز غلظت بالایی دارد و هرچه به سمت شب می‌‌رویم با خنک شدن دما از میزان آن کاسته می‌شود.
تنفس دشوار زیر سایه ازن
با اینکه این آلاینده موقتی است اما آسیب‌هایش به سیستم تنفسی انسان اثبات شده. محمدصادق حسنوند، عضو هیئت علمی پژوهشکده محیط زیست، همزمان با افزایش این آلاینده در تابستان ۹۸ به ایرنا اعلام کرده بود که سالانه حدود ۱۷۰۰ نفر به واسطه گاز ازن در کشور جان خود را از دست می‌دهند. آماری که البته فقط ۱۰۰ نفر آن آن فقط مربوط به شهر تهران است. احد وظیفه، مدیر پیش‌بینی و هشدار سازمان هواشناسی نیز به یکی از رسانه‌ها گفته بود که این گاز چون به‌شدت واکنش‌گر بوده و به‌محض ورود به فضای ریه انسان، مشکلات عدیده‌ای را ایجاد می‌کند. تیر ماه سال ۹۸ نیز عباس شاهسونی، رئیس گروه سلامت هوای مرکز سلامت محیط و کار وزارت بهداشت درباره آثار زیان آور تنفس ازن به ایسنا گفته بود: «بعد از ذرات معلق ۲.۵ میکرون، «ازن» خطرناک‌ترین آلاینده برای انسان است؛ خصوصا برای بیماران تنفسی، مبتلایان آسم و کودکان. زمانی که غلظت ازن افزایش می‌یابد، احتمال بروز علائم تنفسی و سرفه در کودکان و افرادی که فعالیت زیادی در فضای بیرون دارند، بیشتر است.» به گفته او در روزهایی که غلظت آلاینده ازن زیاد است، همه افراد به ویژه کودکان، مبتلایان آسم و افرادی که در فضای بیرون فعالیت سنگین دارند باید تا حد امکان فعالیت‌های‌شان در فضای بیرون از منزل را کاهش دهند.
طرح فراموش شده وزارت نفت
تغییرات آب‌وهوایی که این روزها تاثیراتش در شهرها محسوس شده، گرمای زودهنگامی را ایجاد کرده است، با این وجود چگونه می‌توان غلظت ازن را در فصل گرم سال کاهش داد؟ میلانی می‌گوید در فصول گرم سال و هنگام تشکیل جزیره‌های گرما، کاهش سطح باغات و پوشش گیاهی در مناطقی از شهر زمینه را برای بروز و ظهور ازن بیشتر می‌کند، بنابراین یکی از راهکارهای اساسی توسعه فضای سبز شهری و حفاظت از باغات است که می‌تواند اثرات این جزیره گرمایی را کاهش دهد. او می‌گوید: اینها راهکارهای ساختاری است اما از جنبه‌های کنترلی، استفاده هرچه بیشتر از وسایل نقلیه عمومی، استفاده کمتر از خودروهای بنزین‌سوز دست کم در مناطق مرکزی که طرح ترافیک هم در آن اجرا می‌شود، می‌تواند موثر باشد.
او با اشاره به مصوبه شورای شهر، افزایش ورود به طرح ترافیک و متناسب با آن کاهش تقاضای سفر متناسب با شرایط آلایندگی یا افزایش محدودیت در مناطق پرتردد را از دیگر راه‌کارهای کاهش ازن در پایتخت می‌داند. میلانی اما طرح «کهاب» را از دیگر راهکارهای موثر برای کاهش آلاینده ازن خطاب می‌کند، طرحی که می‌تواند بخارات ناشی از بنزین در جایگاه‌های سوخت رسانی را کاهش دهد. او می‌گوید: «وزارت نفت طرحی قدیمی به نام کهاب دارد که در آن طرح موظف است نازل‌های پمپ بنزین را مجهز به سیستم حفاظتی کند تا میزان انتشار بخار را از آن‌ها کاهش دهد، این طرح هم از جمله طرح‌هایی بوده که مشمول مرور زمان شده و به سبب کمبود بودجه به تعویق افتاده است.»