بالا و پایین رفتن ارزش بیت‌کوین چند ماهی است که بیش از گذشته برای ایرانی‌ها اهمیت پیدا کرده است. هر روز به تعداد کسانی که در حوزه ارز دیجیتال سرمایه‌گذاری می‌کنند و به سود این بازار دل بسته‌اند اضافه می‌شود. ارز دیجیتال در حالی به ابعاد مختلف زندگی ایرانی‌ها وارد شده که بعضی کارشناسان درباره ابهامات موجود در فرایند خرید و فروش بیت‌کوین هشدار می‌دهند و معتقدند باید با وضع قوانین مناسب و نظارت دقیق، بیت‌کوین به وسیله‌ای قابل اتکا و اعتماد در مبادلات تبدیل شود. در روزهای اخیر بعد از واکنش‌هایی که به انتشار عقدنامه یک زوج جوان که ازدواج خود را با مهریه بیت‌کوین و دیجی‌ بایت ثبت کردند، باز هم موضوع قانونی بودن ارزهای دیجیتال در مبادلات اقتصادی مطرح شد. دیروز رئیس کل بانک مرکزی در پاسخ به سوالاتی که در این رابطه مطرح است، از اقداماتی در خصوص صدور مجوز استفاده از بیت‌کوین در مبادلات تجاری خبر داد. «یک شاخه نبات و تعداد 5 هزار عدد دیجی بایت و 0.05 بیت‌کوین و پنج مثقال طلا و 30 عدد ربع سکه بهار آزادی» این مهریه‌ای است که سمیه و نوید در سند ازدواج خود ثبت کرده‌اند. جوانانی که در حوزه ارز دیجیتال فعالیت دارند و تصمیم گرفته‌اند سنت‌ها را به معیارهای روزگار مدرن پیوند بزنند. انتشار عقدنامه این زوج در فضای مجازی واکنش‌های زیادی در پی داشت و باعث شد بیشتر از قبل به موضوع قانونی بودن بیت‌کوین در سیستم مالی کشور پرداخته شود. در حالی بسیاری از ایرانی‌ها سرمایه‌های خود را در بازار ارز دیجیتال به امید کسب سود هنگفت سرمایه‌گذاری می‌کنند که هنوز قانونی در خصوص خرید و فروش و تولید رمز‌ارزها در کشور وجود ندارد و همین امر تا حدودی باعث شده بازار ارز دیجیتال در کشور سال‌ها به صورت زیرزمینی فعالیت کند. حالا هم که مسئولان به موضوع ورود کرده‌اند، اذعان دارند که بخش عمده‌ای از رمز‌ارزها به صورت غیر‌قانونی استخراج می‌شود. بسیاری از فعالان اقتصادی خواهان تصویب قوانین و ایجاد شفافیت در این زمینه هستند، اما تا به امروز تنها اتفاقی که در این زمینه افتاده است، آیین‌‌نامه اجرایی استخراج فرآورده‌های پردازشی رمزنگاری‌ شده در کشور است که تابستان امسال توسط اسحاق جهانگیری ابلاغ شد. در بخشی از این آیین‌نامه استخراج رمزارز را صنعت شناخته و اعلام شده تامین برق متقاضیان استخراج رمز‌ارزها یا با دریافت انشعاب برق از شبکه سراسری یا با احداث نیروگاه جدید خارج از شبکه سراسری انجام شود. بر همین اساس تعرفه برق متقاضیان استخراج رمز‌ارزها با قیمت متوسط ریالی برق صادراتی با نرخ تسعیر سامانه نیما که توسط وزارت نیرو تعیین و اعلام می‌شود، محاسبه و اعمال می‌شوند. به گفته مسئولان وزارت نیرو از میان تمام مزارع استخراج رمزارز تنها 24 مرکز با مجوز رسمی مشغول فعالیت هستند، در حالی که آمارها نشان می‌دهد میزان مراکز فعال در این حوزه بسیار بیشتر از این آمار است. بعضی کارشناسان دور زدن تحریم‌ها را از مزایای ورود ارزهای دیجیتال به سیستم اقتصاد می‌دانند و برخی معتقدند وضعیت فعلی این حوزه تنها باعث خارج شدن سرمایه از کشور می‌شود. ناصر حکیمی معاون سابق فناوری های نوین بانک مرکزی به خبرگزاری تسنیم گفته است: «الان شرایط به شکلی است که ماین کرده و بیت‌کوین استخراج می‌کنند، ولی هیچ تعهدی به کشور بابت ارزی که برای ماینر از کشور خارج شده و برق ارزانی که مصرف شده ندارند؛ با این وضعیت می‌توانند با دستگاه ماینر بیت‌کوین استخراج کرده و در ترکیه خانه بخرند! در این حالت ارز کشور به راحتی خارج می‌شود و خروج سرمایه بالایی خواهیم داشت. تا زمانی که مقررات مشخصی برای این وضعیت وجود نداشته باشد این اتفاق عملاً به صورت خروج سرمایه خود را نشان می‌دهد. مدافعان می‌گویند ما بیت‌کوین را تولید کرده‌ایم، آن‌را چه کار کنیم؟ آیا صرافی از ما می‌خرد؟ آیا واردکننده می‌خرد؟ اگر واردکننده بیت‌کوین را خرید و زمان ورود جنس به کشور منشا ارز را بیت‌کوین اعلام کرد آیا بانک مرکزی قبول می‌کند؟ هیچ کدام از این اتفاقات نیفتاده است. بنابراین عملاً ارز دیجیتالی که استخراج می‌شود، در وضعیت فعلی باعث خروج سرمایه است و هر چقدر بیشتر بلاتکلیف بماند خروج سرمایه شدیدتر می‌شود. بنابراین توصیه اکید این است که تکلیف بیت‌کوین را سریع‌تر مشخص کنند، تا اگر فردی بیت‌کوینی داخل کشور تولید کرد به واردکننده بفروشد تا کالا وارد کشور شود. اما تا زمانی که تکلیف آن مشخص نشود عملاً راه خروج سرمایه باز است. چرا که نمی‌توانند با بیت‌کوین قانونی کالا وارد کنند. تنها کار قانونی که با بیت‌کوین می‌توان انجام داد پرداخت بدهی در خارج از کشور است. این هم به دلیل این‌که بیت‌کوین به عنوان ارز رسمی شناخته نشده، احتمال دارد بانک مرکزی آن را به عنوان پرداخت بدهی قبول نکند. ضمن این‌که کسانی که بیت‌کوین معامله میکنند باید حساب و کتاب‌شان توسط یک نهادی کنترل شود و آن نهاد هم بانک مرکزی است.» در پی مسائلی مشابه این که توسط کارشناسان مطرح شده است، دیروز عبدالناصر همتی رئیس کل بانک مرکزی درباره آزاد بودن خرید و فروش بیت‌کوین اعلام کرد: «مصوبه هیات وزیران را گرفته‌ایم. اخیرا اصلاحاتی هم روی آن انجام شد و مقرر شده افرادی که به طور قانونی و رسمی رمزارز تولید کنند امکان این را داشته باشند که برای واردات از آن استفاده کنند. به زودی برای بیت‌کوین صرافی‌هایی مشخص می‌کنیم که فقط برای مبادلات تجاری بتوان از آن استفاده کرد. خرید و فروش بیت‌کوین آزاد نمی‌شود، فقط کسانی که به طور رسمی استخراج کرده‌اند و تنها برای واردات کالا می‌توانند از رمزارز استفاده کنند.» موضع قانونی شدن بیت‌کوین از همان ابتدا که این ارز دیجیتال وارد مناسبات اقتصادی دنیا شد، مطرح بود. بسیاری از کشورها در مقابل به رسمیت شناختن آن مقاومت کردند اما بعد از گسترش آن در دنیا و تبدیل شدن به یکی از بازیگران اثرگذار در بخشی از اقتصاد جهان، بالاخره تن به تصویب قوانین و مقرراتی درباره بیت‌کوین دادند. در گزارشی که مرکز پژوهش‌های مجلس با موضوع بیت‌کوین و نظام پرداخت‌های الکترونیک تهیه کرده، آمده است: «اغلب دولت‌ها در قوانین پولی و بانکی خود، پول رایج را تعریف کرده‌اند. از منظر قانونی غالباً انتشار و نظارت بر گردش پول در محدوده ملی، در انحصار دولت‌ها و بانک‌های مرکزی هر کشوری است. روند گسترش استقبال از بیت‌کوین، مواردی همچون نحوه محاسبه مالیات بر درآمد، مبارزه با پولشویی و نظارت بر تراکنش‌های جاری، امکان از میان رفتن ثبات مالی و خروج سرمایه از بازارهای مولد، تضعیف پول‌های ملی را در مرکز توجه سیاست‌گذاران قرار داده است. در نتیجه بررسی ابعاد گوناگون بیت‌کوین و استفاده آن در سیستم اقتصادی در دستور کار مجالس قانون‌گذاری و بانک‌های مرکزی بسیاری از کشورهای جهان قرار گرفته که ایران هم از این قاعده مستثنا نیست» مطالعه موارد مشابه در جهان هم نشان می‌دهد، دولت‌ها تا حدی با احتیاط با این پدیده جدید کنار آمده‌اند، اما ناگزیرند از پذیرش ارزهای دیجیتال به عنوان پدیده‌ای که هر روز قدرت بیشتری در اقتصاد پیدا می‌کند. وزارت خزانه‌داری آمریکا، بیت‌کوین را به عنوان یک ارز قابل تبادل با دلار می‌شناسد. از مارس سال 2014 مرکز درآمدهای داخلی ایالات متحده آمریکا بیت‌کوین را یک مایملک و دارایی دانسته که قوانین و مقررات مربوط به دارایی درباره آن اجرا می‌شود و اعلام کرده تمام ارزهای مجازی از جمله بیت‌کوین، مشمول پرداخت مالیات هستند. ارزهای دیجیتال اگر به عنوان سرمایه نگهداری شود، سود یا ضرر آن‌ها با عنوان سود و ضرر سرمایه محسوب می‌شود. بانک مرکزی چین هم بر کالا بودن بیت‌کوین تاکید دارد و آن را کالای مجازی خاص تلقی می‌کند که جایگاه حقوقی معادل ارز ندارد و نباید به عنوان ارز در بازار به جریان بیفتد. زیرا توسط یک مرجع پولی منتشر نمی‌شود. آلمان هم مقرراتی در خصوص بیت‌کوین وضع کرده است. بیت‌کوین در این کشور به عنوان یک دارایی مشمول مالیات، یک ابزار مالی جدید و واجد ارزش شناخته می‌شود. در سال 2011 مرجع مقررات‌گذاری آلمان اعلام کرد با استناد به قانون نظارت بر خدمات پرداخت آلمان و با توجه به ویژگی‌های این ارز دیجیتال، بیت‌کوین را پول الکترونیکی قلمداد نمی‌کند.