شهرداری قم برای فرستادن سه‌هزار و 700 پرنده به قفس، 21 میلیارد تومان هزینه کرده است. عضو شورای شهر قم می‌گوید پروژه‌ای که «ده‌ها میلیارد» خرج برداشته، حتما مجوز محیط زیست دارد، اما پیگیری‌های «پیام ما» نشان می‌دهد این پروژه در حالی پیش رفته و نزدیک به افتتاح است که اداره محیط زیست استان قم هنوز هیچ مجوزی به آن نداده است. از سوی دیگر روی‌آوردن شهرداری‌ها به راه‌اندازی باغ‌های پرندگان در نقاط مختلف کشور در شرایطی است که تهیه حیوانات این مراکز و آمار مرگ‌ومیر آنها هرگز شفاف نبوده و فعالان محیط زیست و حقوق حیوانات بارها از راه‌یافتن پرندگان قاچاقی به قفس‌های باغ پرندگان گفته‌اند.

کلنگ باغ پرندگان قم در سال 95 به دستور شهردار زمین خورد. هزینه بیش از 21 میلیارد تومانی راه‌اندازی این مرکز تا الان صرفا شامل عملیات عمرانی، ابنیه، برق، تاسیسات و قفسه‌های کوچک و بزرگ بوده است و شهرداری همچنان باید برای خرید صدها پرنده و کارهایی چون راه‌اندازی فضای سبز پول خرج کند.

برای اجرای حقوق شهروندی پرندگان را به قفس بیندازید

قرار است صدها پرنده پشت قفس‌های کوچک قرار بگیرد: از طاووس، عقاب، جغد و شاهین تا پرندگان آب‌چری چون غاز، اردک و پلیکان و طوطی‌سانان، قرقاول و شترمرغ. در باغ پرندگان قم قفسی بزرگ هم برای پرندگان حاره‌ای ساخته‌اند، این پرندگان را باید از کجا خرید؟ تلاش برای خرید این حیوانات و کسب درآمد از آنها در زمانه‌ای رخ می‌دهد که مخالفان باغ‌وحش‌ها و باغ‌های پرندگان بیشتر شده‌‌اند و بازدیدکنندگان مدت‌هاست نگاهی منتقدانه به وضعیت حیوانات اسیر پیدا کرده‌اند. این بار هم اگرچه راه‌اندازی این مرکز اگرچه انتقاد فعالان محیط زیست را به دنبال داشته اما بعضی احداث باغ پرندگان را جزو حقوق شهروندی دانسته‌اند. مثل «موسسه دیده‌بان حقوق شهروندی» که در نامه‌ای خطاب به شهردار قم و با استناد به ماده 85 منشور حقوق شهروندی، اسارت پرندگان را مصداق بارز حق شهروندی دانسته و خواستار افتتاح سریع‌تر این مجموعه شده است.

 این راهکار برای توسعه گردشگری اما از همان ابتدا با اعتراض فعالان محیط زیستی و فرهنگی این استان همراه بوده است. آنها معتقدند که سفر مردم به قم ریشه در باورهای مذهبی و قلبی افراد دارد و برای جذب گردشگر نیازی به اسیر کردن پرندگان نیست. چنان که باغ پرندگان مشهد نیز سهم چندانی در جذب گردشگر نداشته است.

علی کشمیری، فعال حقوق حیوانات به «‍پیام‌ما» می‌‌گوید: «هر وقت صحبت از باغ پرندگان می‌شود تن ما به لرزه می‌افتد. خیلی‌ها متوجه نیستند که آنجا چه اتفاقی می‌افتد. تلخی‌ها عامل انتقاد است. با وجود اینکه سازمان محیط زیست مجوز احداث باغ را به آنها داده و کاری خلاف قانون انجام نشده، این موضوع همواره دغدغه فعالان محیط زیست و حقوق حیوانات بوده است.»

کاملا قانونی و بدون مجوز

محمد آتش‌زر، عضو شورای شهر قم اخذ مجوز محیط‌زیست این مجموعه را تایید می‌کند. آتش‌زر به «پیام‌ما» می‌گوید: «هیچ‌کاری در شهرداری قم بدون مجوز انجام نمی‌شود. ما حتی در رابطه با شهربازی و سایر موارد نیز استاندارد و مجوزهای لازم را از نهادهای مربوطه گرفتیم. قطعا پروژه‌ای که ده‌ها میلیارد هزینه روی آن انجام شده، مجوز محیط‌زیست هم دارد.» رضا موسوی مشکینی، مدیر محیط زیست استان قم به «‍ پیام‌ما» می‌گوید که این مرکز هنوز مجوز محیط زیست را دریافت نکرده است: «این باغ با هماهنگی‌هایی که از قبل داشتیم ساخته شده و هنوز هم به بهره‌برداری نرسیده است. موضوع کاملا قانونی است و ما در همین چارچوب هم مجوزات لازم را به موقع صادر می‌کنیم.»

از مرداد ماه خبر داده‌اند که این مرکز دو ماه دیگر افتتاح می‌شود. آتش‌زر می‌گوید زمان افتتاح را انداخته‌اند دهه فجر. موسوی هم می‌گوید هنوز مجوز نداده‌اند چون طرحشان نهایی نشده: «یک سری اسناد کم بود و طرحشان هم نهایی نشده بود اما الان این طرح نهایی شده است. در آخرین بررسی، طرح این باغ  یک تا دو ایراد جزیی مثل معرفی دامپزشک داشته که مسیر آن طی شده و باقی ایرادات نیز در حال رفع‌شدن است.‌»

چه کسی حاضر است در زندان بماند؟

فعالان محیط زیست و حقوق حیوانات همچنان مخالف احداث باغ پرندگان و نگهداری آنها در قفس هستند. علی کشمیری می‌گوید: «وقتی یک دلفین در برج میلاد و در زیر گوش سازمان محیط‌زیست می‌میرد و سازمان حتی مطلع هم نمی شود، چگونه متوجه از بین رفتن گونه‌های مختلف پرندگان می‌شود؟»مدیر محیط‌زیست استان قم اما نگاه دیگری دارد و می‌گوید حتی در قانون هم با نگهداری حیوانات برای نمایش و یا حفاظت موافقت شده است: «این باغ با هماهنگی‌هایی که از قبل داشتیم ساخته شده و کاملا قانونی است. ما در همین چارچوب مجوزهای لازم را به موقع صادر می‌کنیم.» فعالان حقوق حیوانات اما هرگونه استاندارد برای ساخت قفس را بی‌معنی می‌دانند. کشمیری می‌گوید: «استاندارد یعنی کف. سازمان محیط‌زیست دستورالعملی دارد به نام ایجاد و مدیریت مراکز نگهداری حیات‌وحش و در این دستورالعمل فضای نگهداری مثلا شیر یا ببر 150 متر مربع عنوان شده است، در صورتی که قلمرو شیر در طبیعت 10 کیلومتر مربع است.» از نگاه او استاندارد یک انسان طبیعت است:‌ «ما با واژه‌های انسان‌ساز نمی توانیم به استقبال اسارت برویم و بگوییم که استاندارد را رعایت کرده‌ایم. مگر ما زندان استاندارد داریم؟ کدام یک از ما حاضریم در زندان بمانیم؟»

قم از معدود شهرهای کویری است که ظرفیت بالقوه پرنده‌نگری در دو تالاب مره و بهشت معصومه را در درون خود دارد. کشمیری به همین ظرفیت نگاه می‌کند: «وقتی ما امکان جذب گردشگر در دو تالاب«مره» و «بهشت معصومه» را داریم چرا باید برای کشاندن آنها به این شهر قفس بسازیم؟»

همه پرندگان باید مجوز داشته باشند

سه هزار و 800 پرنده چطور و از کجا قرار است خریداری شود؟ شهرداری قم در تبلیغاتش می‌گوید این تعداد پرنده را برای احداث دومین باغ پرندگان کشور از لحاظ وسعت در دل پارکی هزار هکتاری می‌خواهد. مدیر کل محیط زیست قم می‌گوید: «تمام پرندگان باید مجوز لازم را داشته باشند و منشا و مبدا آن‌ها مشخص باشد. این مسئله چیز عجیبی نیست و در همه‌جا اتفاق می‌افتد.» اما چطور ممکن است؟ رقم بسیار بزرگی است و همین موضوع نگرانی درباره قاچاق پرندگان و سایر روش‌های غیرقانونی تامین پرندگان را دوچندان می‌کند. حال آنکه سالانه از حدود پنج میلیون پرنده مهاجری که به استان مازندران و خوزستان می‌آیند حدود 1.5تا 2 میلیون پرنده دیگر هرگز به وطن خود بازنمی‌گردند؛ یا به سفره‌های غذا می‌روند یا به باغ‌های پرندگان.

کشمیری می‌گوید: «باغ پرندگان حلقه آخر زنجیره قاچاق پرندگان مهاجر است، هیچ پرنده‌ای خود‌معرف به باغ پرندگان معرفی نمی‌شود و همه این‌ها از طبیعت صید می‌شوند.» او به تجربه مشابه باغ پرندگان در سایر مناطق کشور اشاره می‌کند: «گفته می‌شود که این پرنده‌ها از کانال رسمی خریده می‌شوند اما در پشت پرده واقعیت دیگری در جریان است. برای مثال فقط در باغ پرندگان مشهد 70 پرنده  قاچاق کشف شد، تمامی این پرندگان از شمال کشور قاچاق شده بودند.»آن‌طور که مدیر کل محیط زیست این استان می‌گوید هنوز پرنده‌ای برای این باغ خریداری نشده است اما عضو شورای شهر قم از امضای یک قرارداد در این رابطه خبر می‌دهد: «ما در این خصوص مناقصه‌ای برگزار کردیم و یک شرکت تکثیر پرنده در این مناقصه برنده شده است.» آتش‌زر، عضو شورای شهر قم هم اطلاعی از رقم قرارداد ندارد، اما پاسخش به نگرانی فعالان محیط زیست این است: «اولا  قفس‌های این پرندگان بزرگ است و ثانیا این پرنده‌ها وحشی نیستند که از جنگل گرفته شوند. این‌ها پرنده‌هایی هستند که در همان قفس تکثیر می‌شوند. حتی اگر رها هم شوند با توجه به نوع زندگی قبلی خود، زندگی راحتی در خارج از قفس ندارند.»