مرمت مسجد فرومد در انتظار اعتبار

پرونده ثبت جهانی در مراحل اولیه است

«مرتضی امیرجان»، کارشناس اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان سمنان، می‌گوید: «پرونده ثبت در گام‌های نخست است و تمام مراحل در تهران و در وزارتخانه انجام می‌شود. وظیفه استان، ارائه مدارک و اسناد مورد نیاز برای ثبت است.»

امیرجان به بازدید کارشناسان ثبت پرونده از مسجد جامع فرومد در تیر ۱۴۰۵ اشاره می‌کند و هدف از این بازدید را بررسی میدانی بنا و تکمیل مستندات پرونده می‌داند. این بازدید بخشی از روند آماده‌سازی مدارک برای ارزیابی است و به معنای قطعی شدن ثبت جهانی مسجد نیست.

ثبت جهانی می‌تواند زمینه توجه بیشتر به ارزش‌های تاریخی و معماری بنا و تقویت سازوکارهای حفاظت از آن را فراهم کند؛ با این حال، نگهداری مستمر و مرمت اصولی مسجد نباید به نتیجه پرونده ثبت وابسته باشد. حفاظت از چنین بنایی به برنامه‌ریزی بلندمدت و تأمین منابع مالی نیاز دارد؛ ضرورتی که حتی مستقل از روند ثبت جهانی نیز پابرجاست.

مرمت؛ نیازمند تداوم و تأمین اعتبار

«اکبر رحیم‌نژاد»، رئیس شورای روستای فرومد نیز می‌گوید:« بخشی از پشت‌بام مسجد در سال‌های گذشته مرمت شده و اقداماتی نیز برای هدایت آب‌های سطحی انجام گرفته است؛ با این حال، این اقدامات برای حفاظت کامل از بنا کافی نیست.»

او مرمت و استحکام‌بخشی پشت‌بام را از اقدامات مثبت سال‌های گذشته می‌داند، اما معتقد است رسیدگی به تزئینات و بخش‌های داخلی مسجد نیز باید در اولویت قرار گیرد.

رحیم‌نژاد با اشاره به بازدید اخیر کارشناسان ثبت و میراث فرهنگی از مسجد می‌گوید:« بررسی‌های لازم انجام شده و برآوردهایی نیز برای تأمین اعتبار صورت گرفته است، اما هنوز اعتباری تخصیص نیافته است.»

به گفته او، یکی از مسائل مهم در ساماندهی مسجد، وجود ساختمان‌ها و املاکی در اطراف آن است که آزادسازی فضای پیرامونی را با ضرورت تملک برخی املاک همراه کرده است. قرار بوده این املاک خریداری شوند تا فضای اطراف مسجد بازتر شود.

اصلاح بندکشی آجرها، ساماندهی ناودان‌ها، ایجاد کانال برای هدایت آب‌های سطحی اطراف مسجد، اصلاح شیب محوطه بیرونی و محوطه‌سازی، از جمله اقداماتی است که برای حفاظت از بنا انجام شده است. با این حال، تداوم این اقدامات به برنامه‌ای جامع و تأمین اعتبار مستمر نیاز دارد. اجرای مقطعی عملیات مرمتی، بدون پایش وضعیت بنا و رسیدگی دوره‌ای به نقاط آسیب‌پذیر، نمی‌تواند به‌تنهایی مانع بازگشت آسیب‌ها شود.

رحیم‌نژاد با اشاره به استقبال گردشگران از مسجد در تعطیلات، به‌ویژه نوروز و تابستان، می‌گوید مسجد همیشه باز نیست و بازدید از آن به حضور مسئول نگهداری بنا و هماهنگی قبلی وابسته است. این وضعیت در کنار نیازهای حفاظتی مسجد، ضرورت برنامه‌ریزی برای مدیریت بازدیدکنندگان و بهبود دسترسی گردشگران به این اثر تاریخی را نیز مطرح می‌کند.

تزئینات مسجد در معرض فرسایش‌اند

تزئینات مسجد جامع فرومد بخشی از ارزش‌های معماری و تاریخی این بنا را شکل می‌دهند؛ عناصری که در اثر عوامل محیطی و گذر زمان ممکن است دچار فرسایش و تخریب شوند.

«زهره خزری»، مرمتگر و مدرس دانشگاه، درباره عوامل آسیب‌رسان به بنا می‌گوید رطوبت، باد، بارندگی و گذر زمان به تزئینات مسجد آسیب زده و موجب تخریب تدریجی بخش‌هایی از تزئینات ارزشمند آن شده‌اند.

حفاظت از این بخش‌ها صرفاً به مرمت ظاهری محدود نمی‌شود. پیش از هرگونه مداخله، باید وضعیت آسیب‌ها، جنس مصالح و عوامل ایجادکننده تخریب بررسی شود تا عملیات مرمت به از بین رفتن جزئیات تاریخی منجر نشود. همچنین در بناهایی که در دوره‌های مختلف دستخوش تغییر و تعمیر شده‌اند، تشخیص بخش‌های اولیه از الحاقات و مداخلات دوره‌های بعد اهمیت ویژه‌ای دارد.

از این منظر، مرمت مسجد جامع فرومد تنها به ترمیم قسمت‌های فرسوده محدود نیست؛ بلکه مستندسازی وضعیت موجود، شناسایی منشأ آسیب‌ها و انتخاب روش‌های متناسب با ویژگی‌های تاریخی و فنی بنا نیز باید در فرایند حفاظت مورد توجه قرار گیرد.

مسجد جامع فرومد در یک دوره ساخته نشده است

مسجد جامع فرومد در طول تاریخ دستخوش تغییرات معماری و مرمت‌های مختلف شده است. شناخت این تحولات، برای تشخیص لایه‌های تاریخی بنا و تصمیم‌گیری درباره شیوه حفاظت از آن اهمیت دارد.

«مهدی یاقوتیان»، پژوهشگر محلی، با اشاره به ویژگی‌های تاریخی و معماری مسجد، بر اهمیت بررسی تغییرات بنا در دوره‌های مختلف تأکید می‌کند. او با مقایسه عکس‌های قدیمی مسجد با تصاویری که در سال ۱۳۹۰ از آن گرفته شده‌اند، به تغییراتی در برخی تزئینات اشاره دارد.

با این حال، تعیین دقیق زمان و علت تغییر یا از بین رفتن هر بخش، به بررسی مستندات تاریخی و شواهد فنی نیاز دارد. مقایسه تصاویر می‌تواند سرنخ‌هایی برای پژوهشگران فراهم کند، اما به‌تنهایی برای تعیین زمان وقوع تغییرات یا مشخص کردن عوامل ایجادکننده آن‌ها کافی نیست.

«کاوه منصوری»، دیگر پژوهشگر معماری مسجد جامع فرومد، در مقالات خود به ساختار معماری این بنا پرداخته است. در بررسی تحولات معماری مسجد، نشانه‌هایی مانند جرزها، شیوه آجرچینی و لایه‌های کتیبه‌ای اهمیت دارند.

بر اساس بررسی‌های مطرح‌شده، بنای اولیه مسجد به دوره سلجوقی یا دوره‌های پیش از آن نسبت داده شده و بخش‌هایی از بنا در دوره ایلخانی بازسازی یا دستخوش تغییر شده‌اند. از جمله تغییرات مطرح‌شده، بازسازی ایوان جنوبی و افزوده شدن ایوان شمالی است. ساختار طاق‌ها و دهانه‌ها نیز می‌تواند در شناخت روند تحول معماری مسجد مؤثر باشد.

در بررسی کتیبه‌ها و شواهد تاریخی بنا، نام علاءالدین محمد فریومدی و استاد علی بن محمد محمود جامی شهرستانی نیز مطرح شده است. با این حال، تعیین نقش دقیق این افراد در ساخت، بازسازی یا تزئین بخش‌های مختلف مسجد، به مستندات تاریخی و پژوهش‌های تخصصی وابسته است.

مجموع این شواهد، ضرورت بررسی لایه‌های معماری مسجد را نشان می‌دهد. در بنایی که طی چند قرن تعمیر یا بازسازی شده است، ثبت دقیق هرگونه مداخله اهمیت زیادی دارد. در غیر این صورت، با گذشت زمان ممکن است تمایز میان بخش‌های اصیل، مرمت‌های قدیمی و مداخلات جدید دشوارتر شود و بخشی از اطلاعات مربوط به تاریخ تحولات بنا از دست برود.

اقدامات حفاظتی پایان کار نیست

«محمدصادق رضویان»، مسئول پیشین نمایندگی میراث فرهنگی در میامی، به مجموعه‌ای از اقدامات حفاظتی و مرمتی انجام‌شده در مسجد جامع فرومد اشاره می‌کند.

به گفته او، رسیدگی به بندکشی دیوارها، ساماندهی ناودان‌ها، مرمت بخش‌هایی از پشت‌بام، هدایت آب‌های سطحی، اصلاح شیب‌ها، بهسازی محوطه، تأمین روشنایی ایوان‌های شمالی و جنوبی، رسیدگی به بخش‌هایی از ستون‌ها و پایه‌ها و پیگیری ساماندهی حریم درجه یک بنا، از جمله اقداماتی بوده‌اند که در دوره‌های مختلف مطرح یا اجرا شده‌اند.

این اقدامات، در صورت اجرای اصولی و مستند، می‌توانند در کاهش برخی آسیب‌ها و بهبود وضعیت نگهداری بنا مؤثر باشند؛ با این حال، انجام عملیات حفاظتی در سال‌های گذشته به معنای پایان نیازهای مرمتی نیست. رسیدگی به سطوح داخلی، حفاظت از تزئینات، کنترل رطوبت و پایش دوره‌ای وضعیت بنا همچنان باید در برنامه‌های آینده مورد توجه قرار گیرد.

اگر عملیات حفاظتی و مرمتی بدون برنامه‌ای پیوسته و اعتبار پایدار انجام شود، احتمال بازگشت برخی آسیب‌ها وجود دارد. از این رو، علاوه بر اجرای عملیات ضروری، باید سازوکاری برای ارزیابی مستمر وضعیت بنا، ثبت مداخلات و تعیین اولویت‌های مرمتی در نظر گرفته شود.

ضرورت مستندسازی مداخلات

رحیم‌نژاد، رئیس شورای روستای فرومد، درباره مرمت‌های گذشته به موضوع جایگزینی آجرهای مسجد اشاره می‌کند. به گفته او، در دوره‌ای آجرهایی از مسجد جامع فرومد برای استفاده در مسجد جامع سمنان برداشته شده و آجرهای جدید جای آن‌ها را گرفته‌اند.

این موضوع در حال حاضر روایت رئیس شورای روستای فرومد است و تأیید یا رد آن به بررسی اسناد و مدارک تاریخی و فنی نیاز دارد. با این حال، فارغ از نتیجه این بررسی، موضوع مستندسازی مداخلات در آثار تاریخی اهمیت اساسی دارد.

در مرمت بناهای تاریخی، ثبت وضعیت پیش از مداخله، شناسایی و مستندسازی مصالح و نگهداری گزارش‌های اجرایی، بخشی از فرایند حفاظت است. این اطلاعات به پژوهشگران و کارشناسان امکان می‌دهد اصالت مصالح، تاریخ تحولات بنا و پیامدهای مداخلات گذشته را دقیق‌تر بررسی کنند و برای مرمت‌های بعدی تصمیم‌های مستندتری بگیرند.

حفاظت از مسجد نباید به ثبت جهانی گره بخورد

مسجد جامع فرومد از یک سو در مراحل اولیه پیگیری ثبت جهانی قرار دارد و از سوی دیگر، با نیازهایی در زمینه حفاظت، مرمت و نگهداری روبه‌روست؛ نیازهایی که از رسیدگی به تزئینات و بخش‌های داخلی تا تأمین اعتبار و ساماندهی فضای پیرامونی را در بر می‌گیرد.

ثبت جهانی فرایندی زمان‌بر است و طی شدن مراحل آن، به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که تمام نیازهای حفاظتی بنا برطرف شود. از این رو، حفاظت از مسجد نباید به نتیجه پرونده ثبت وابسته بماند. ارزش تاریخی و معماری این بنا، مستقل از جایگاه احتمالی آن در فهرست میراث جهانی، ضرورت نگهداری و مرمت اصولی را یادآوری می‌کند.

ثبت جهانی می‌تواند به شناخته‌شدن بیشتر مسجد جامع فرومد کمک کند، اما آنچه در نهایت به حفظ این میراث می‌انجامد، تأمین اعتبار، مستندسازی دقیق، نظارت تخصصی و تداوم برنامه‌های حفاظتی است؛ اقداماتی که نباید تا زمان نهایی شدن پرونده ثبت به تعویق بیفتند.