تجارت سیاه سنجاب‌ها

پوریا سرداری، نیما بادلو، پردیس رجبی‌پور، علیرضا محمدی و جرارد کایل در مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۶ در نشریه «Journal for Nature Conservation» منتشر شده، نقش اینستاگرام را در تجارت غیرقانونی سنجاب قفقازی در ایران بررسی کرده‌اند. آن‌ها در فاصله اوت ۲۰۲۱ تا ژانویه ۲۰۲۳، پست‌ها و استوری‌های اینستاگرام را بررسی کردند تا مشخص شود این گونه چگونه در فضای مجازی برای فروش عرضه می‌شود و فروشندگان از چه شیوه‌هایی برای جذب خریدار استفاده می‌کنند.

نتیجه بررسی، شناسایی ۱۲۰۴ آگهی بود که در مجموع، در آن‌ها ۱۴۹۴ سنجاب برای فروش عرضه شده بودند. از میان ۱۴۹۴ سنجاب، ۸۵درصد نابالغ بودند. ۴۷ مورد از حیوانات بالغ نیز لاشه یا نمونه‌های تاکسیدرمی‌شده بودند. تنها ۲۵ آگهی قیمت حیوان را اعلام کرده بودند. قیمت‌های اعلام‌شده بین حدود ۳.۵۳ تا ۲۳.۵۳ دلار آمریکا بود و میانگین قیمت به ۱۱.۵۱ دلار می‌رسید.

اطلاعات مکانی در بیشتر آگهی‌ها وجود نداشت. تنها ۳۴ آگهی، معادل ۲.۸۲ درصد کل موارد، موقعیت مکانی را مشخص کرده بودند. در میان همین موارد، تهران با فاصله زیاد بیشترین سهم را داشت؛ ۲۷ آگهی، یعنی ۷۹.۴۱ درصد آگهی‌های دارای اطلاعات مکانی، از تهران بودند. پس از آن، استان‌های مرکزی و کرمانشاه هرکدام با دو آگهی قرار داشتند و از استان‌های کهگیلویه‌وبویراحمد، البرز و آذربایجان شرقی نیز هرکدام یک آگهی ثبت شده بود. پژوهشگران تأکید می‌کنند که این نتیجه لزوماً به‌معنی تمرکز واقعی تجارت سنجاب در تهران نیست، زیرا جمعیت بیشتر، استفاده گسترده‌تر از اینستاگرام و دیده‌شدن بیشتر بازار در پایتخت می‌تواند در این الگو مؤثر باشد.

سنجاب‌ها چگونه برای فروش عرضه می‌شوند؟

یکی از مهم‌ترین بخش‌های پژوهش، بررسی تصاویر و متن آگهی‌ها بود. پژوهشگران چهار الگوی اصلی را در تبلیغ سنجاب‌ها شناسایی کردند که شامل تأکید بر اهلی‌بودن، ترغیب خریدار به خرید، مشروعیت‌بخشی به تجارت از طریق ادعای تکثیر در اسارت و انتقال ارتباط با خریدار به فضاهای خصوصی می‌شد.

مهم‌ترین الگو، تأکید بر دست‌آموز و اهلی‌بودن سنجاب‌ها بود. فروشندگان از عباراتی مانند «اهلی»، «با دست بزرگ‌شده» و «با دست تغذیه‌شده» استفاده می‌کردند یا حیوان را در دست انسان، با قلاده یا خارج از قفس نشان می‌دادند. هدف این تصاویر، ایجاد این تصور بود که سنجاب حیوانی آرام، قابل‌کنترل و مناسب برای نگهداری در خانه است.

حدود ۴۶ درصد سنجاب‌ها، معادل ۵۵۰ فرد، در تصاویر در دست انسان دیده می‌شدند. حدود ۳۴ درصد، یعنی ۴۰۴ سنجاب، نیز خارج از قفس بودند. به گفته پژوهشگران، این تصاویر می‌توانند حیوان را اهلی، بی‌خطر و سازگار با محیط خانه نشان دهند. حدود ۱۰ درصد سنجاب‌ها، معادل ۱۲۵ فرد، قلاده داشتند و ۱۳ درصد، یعنی ۱۶۸ مورد، داخل قفس دیده می‌شدند.

الگوی دوم، استفاده از زبان تبلیغاتی برای تحریک خرید بود. در حدود ۱۸ درصد آگهی‌ها عبارت‌هایی مانند «موجود»، «تعداد محدود» یا «ارسال به سراسر کشور» دیده می‌شد. فروشندگان در کنار این عبارت‌ها گاهی از واژه‌هایی مانند «سالم» و «واکسینه‌شده» استفاده می‌کردند تا نگرانی خریدار را کاهش دهند و حیوان را به‌عنوان گزینه‌ای بی‌خطر و آماده خرید معرفی کنند.

الگوی سوم، ادعای تکثیر در اسارت بود. حدود ۱۱ درصد آگهی‌ها، یعنی ۱۲۸ مورد، به‌طور صریح ادعا کرده بودند که سنجاب‌ها در اسارت تکثیر شده‌اند. برخی فروشندگان حتی به روش‌هایی مانند «تلقیح مصنوعی» اشاره کرده بودند. استفاده از عباراتی مانند «سنجاب تکثیرشده در اسارت»، «جفت نر و ماده» یا «ماده‌ای که یک بار زایمان کرده» نیز برای نشان‌دادن منشأ اسارت حیوان به کار رفته بود.

پژوهشگران معتقدند این ادعاها ممکن است به مشروعیت‌بخشی به تجارت کمک کنند، اما لزوماً قابل راستی‌آزمایی نیستند. در بازارهای ضعیف از نظر نظارت، ادعای تکثیر در اسارت می‌تواند راهی برای پنهان‌کردن منشأ حیوانات صیدشده از طبیعت باشد.

چهارمین الگو، کنترل دسترسی خریداران بود. در حدود ۹ درصد آگهی‌ها، فروشنده از مخاطبان می‌خواست برای دریافت اطلاعات بیشتر از طریق دایرکت اینستاگرام یا واتساپ تماس بگیرند. این شیوه ارتباط، گفت‌وگو را از فضای عمومی به کانال خصوصی منتقل می‌کند و در عین حال، امکان ردیابی عمومی معاملات را کاهش می‌دهد.

بیشترین آگهی‌ها چه زمانی منتشر شدند؟

بررسی زمانی آگهی‌ها یکی از یافته‌های مهم پژوهش بود. تعداد آگهی‌ها در طول سال به‌طور یکنواخت توزیع نشده بود. بیشترین تعداد آگهی در آوریل و اوت ثبت شد و در ماه‌های نوامبر، دسامبر و مارس، تعداد آگهی‌ها به‌شکل محسوسی پایین‌تر بود.

آزمون آماری نشان داد تفاوت میان ماه‌ها معنادار است. با این حال، زمانی که پژوهشگران فصل‌ها را با یکدیگر مقایسه کردند، اثر فصل از نظر آماری معنادار نبود. با وجود این، اندازه اثر نسبتاً بزرگ بود و فصل حدود ۴۱ درصد از تغییرات تعداد آگهی‌ها را توضیح می‌داد.

الگوی مشابهی در تعداد حیوانات عرضه‌شده نیز دیده شد. در آوریل و اوت، تعداد سنجاب‌های عرضه‌شده بیشتر بود. پژوهشگران این دو اوج را با چرخه تولیدمثل دوبار در سال سنجاب قفقازی مرتبط می‌دانند. آن‌ها احتمال می‌دهند افزایش تعداد نابالغ‌ها در طبیعت در این دوره‌ها، دسترسی به حیوانات جوان برای تجارت را بیشتر کرده باشد.

با این حال، نویسندگان تأکید می‌کنند که نمی‌توان این ارتباط را قطعی دانست؛ زیرا فعالیت عمومی کاربران در شبکه‌های اجتماعی و سایر عوامل مرتبط با بازار حیات‌وحش نیز می‌توانند بر تعداد آگهی‌ها تأثیر بگذارند.

چرا فروش سنجاب قفقازی اهمیت دارد؟

سنجاب قفقازی جونده‌ای کوچک و درخت‌زی است که در بخش‌هایی از خاورمیانه، از جمله ایران، عراق، سوریه، لبنان و ترکیه، زندگی می‌کند. این گونه در بخش بزرگی از این منطقه تنها گونه بومی سنجاب به شمار می‌رود و از نظر اکولوژیک اهمیت دارد.

سنجاب قفقازی با پراکنده‌کردن بذرها در بازسازی جنگل‌ها نقش دارد و خود نیز بخشی از شبکه غذایی و طعمه گونه‌های دیگر است. با این حال، جمعیت این گونه در ایران روند کاهشی دارد و در رده نزدیک به تهدید قرار گرفته است.

پژوهشگران می‌گویند خارج‌کردن سنجاب‌های وحشی از زیستگاه طبیعی برای فروش به‌عنوان حیوان خانگی می‌تواند برای جمعیت‌های محلی خطرناک باشد؛ به‌خصوص اگر این برداشت به‌طور مستمر ادامه داشته باشد.

یکی از نگرانی‌های دیگر، خطر بیماری و معرفی گونه‌ها به محیط‌های جدید است. تجارت سنجاب‌ها در مناطق مختلف جهان با انتقال برخی عوامل بیماری‌زا و همچنین معرفی تصادفی سنجاب‌ها به زیستگاه‌های جدید مرتبط بوده است. حتی نگهداری سنجاب‌های تکثیرشده در اسارت نیز می‌تواند خطرهای بهداشتی و زیستی داشته باشد.

از سوی دیگر، نابالغ‌ها بخش بزرگی از تجارت را تشکیل می‌دهند. پژوهشگران معتقدند جذابیت بیشتر حیوانات جوان برای خریداران ممکن است به این دلیل باشد که تصور می‌شود راحت‌تر اهلی می‌شوند و پیوند بیشتری با صاحب خود برقرار می‌کنند. اما حیوانات جوان در زمان زنده‌گیری، انتقال و نگهداری در اسارت آسیب‌پذیرتر هستند و احتمال مرگ آن‌ها می‌تواند بیشتر باشد.

سنجاب، حیوان خانگی ارزان

یکی دیگر از یافته‌های قابل توجه پژوهش، پایین‌بودن قیمت اعلام‌شده سنجاب‌ها بود. میانگین قیمت در ۲۵ آگهی‌ای که قیمت را اعلام کرده بودند، تنها ۱۱.۵۱ دلار بود.

به گفته پژوهشگران، این قیمت پایین می‌تواند سنجاب قفقازی را به حیوانی نسبتاً در دسترس برای طیف گسترده‌ای از خریداران تبدیل کند. پایین‌بودن قیمت ممکن است خریدهای هیجانی را افزایش دهد و دامنه مشتریان را گسترده‌تر کند.

همچنین قیمت پایین می‌تواند پرسش‌هایی درباره ادعای تکثیر در اسارت ایجاد کند. پژوهشگران احتمال می‌دهند برخی فروشندگان به‌جای ایجاد یک فعالیت پایدار تکثیر، به‌دنبال فروش سریع حیوانات باشند؛ موضوعی که می‌تواند ادعاهای مربوط به منشأ اسارت را با تردید روبه‌رو کند.

در کنار سنجاب‌های زنده، نمونه‌های مرده نیز برای فروش عرضه شده بودند. برخی سنجاب‌های بالغ به‌صورت تاکسیدرمی‌شده در آگهی‌ها دیده شدند. پژوهشگران این موضوع را نشانه شکل‌گیری نوع دیگری از تقاضا می‌دانند که در آن حیات‌وحش نه به‌عنوان حیوان خانگی، بلکه به‌عنوان شیء تزئینی یا کلکسیونی خریداری می‌شود.

ادعای «تکثیر در اسارت» چقدر قابل اعتماد است؟

پژوهشگران نسبت به این بخش از بازار هشدار ویژه‌ای دارند. تنها ۱۱ درصد آگهی‌ها به‌صراحت از تکثیر در اسارت سخن گفته بودند، اما همین ادعا می‌تواند نقش مهمی در مشروع جلوه‌دادن معامله داشته باشد.

فروشنده‌ای که حیوان را «تکثیرشده در اسارت» معرفی می‌کند، در واقع می‌تواند نگرانی خریدار درباره شکار حیوان از طبیعت را کاهش دهد. چنین ادعایی همچنین ممکن است فروشنده را به‌عنوان یک پرورش‌دهنده قانونی معرفی کند و خریدار را از احساس گناه یا نگرانی درباره پیامدهای خرید دور کند.

اما بدون سازوکار راستی‌آزمایی، مشخص نیست حیوان واقعاً در اسارت متولد شده یا از طبیعت گرفته شده است.

به همین دلیل، پژوهشگران پیشنهاد می‌کنند ادعای «تکثیر در اسارت» برای هر مورد به‌صورت جداگانه بررسی شود و در صورت لزوم، اسناد، امکان‌پذیری زیستی و حتی منشأ حیوان مورد بررسی میدانی یا تخصصی قرار گیرد.

نویسندگان مقاله معتقدند مقابله با تجارت سنجاب قفقازی باید هم سمت عرضه و هم سمت تقاضا را هدف قرار دهد.

در سمت عرضه، اجرای قوانین موجود درباره تجارت حیات‌وحش باید تقویت شود و پلتفرم‌هایی مانند اینستاگرام نیز باید سازوکارهای مؤثرتری برای شناسایی و حذف آگهی‌های غیرقانونی داشته باشند.

از آنجا که بیشترین فعالیت تبلیغاتی در آوریل و اوت مشاهده شده، پایش در این ماه‌ها می‌تواند هدفمندتر باشد. همچنین پایش و گزارش‌دهی توسط جوامع محلی در مناطق جنگلی می‌تواند احتمال شناسایی برداشت غیرقانونی از طبیعت را افزایش دهد.

اما تنها برخورد با فروشندگان کافی نیست. پژوهشگران بر کاهش تقاضا نیز تأکید دارند.

فروشندگان سنجاب را اهلی، دوست‌داشتنی، سالم و مناسب خانه معرفی می‌کنند. بنابراین، کمپین‌های حفاظتی باید همین تصویر را هدف قرار دهند و به مصرف‌کننده نشان دهند که سنجاب حیوانی وحشی با نقش اکولوژیک مشخص است، نه یک حیوان خانگی معمولی.

پژوهشگران پیشنهاد می‌کنند اهمیت سنجاب به‌عنوان پراکنش‌دهنده بذر، وضعیت حفاظتی آن در ایران و خطرهای قانونی و رفاهی نگهداری از آن به‌عنوان حیوان خانگی در پیام‌های عمومی برجسته شود.

آن‌ها همچنین پیشنهاد می‌کنند از همان جذابیت بصری و زبان مورد استفاده فروشندگان در شبکه‌های اجتماعی، اما در جهت حفاظت، استفاده شود. همکاری با اینفلوئنسرهای حوزه طبیعت و سبک زندگی نیز می‌تواند به گسترش چنین پیام‌هایی کمک کند.

در ایران، نویسندگان معتقدند حتی می‌توان از مفاهیم فرهنگی مانند مهربانی با حیوانات و جایگاه آن در ادبیات و سنت ایرانی برای ایجاد ارزش اجتماعی حول حفاظت از سنجاب به‌جای مالکیت آن استفاده کرد.

این پژوهش چند محدودیت نیز دارد. نخست اینکه فقط اینستاگرام بررسی شده و پلتفرم‌هایی مانند تلگرام، واتساپ و وب‌سایت‌های فارسی‌زبان خریدوفروش بررسی نشده‌اند. بنابراین، تصویر ارائه‌شده کل بازار آنلاین سنجاب در ایران را نشان نمی‌دهد.

دوم اینکه داده‌ها در ژانویه ۲۰۲۳ پایان یافته‌اند و بنابراین، مطالعه وضعیت فعلی بازار در سال ۲۰۲۶ را نشان نمی‌دهد.

سوم اینکه پژوهشگران فقط محتوای عمومی را بررسی کردند و با فروشندگان وارد تعامل نشدند. بنابراین، ادعاهایی مانند تکثیر در اسارت، واکسیناسیون یا حتی برخی اطلاعات مربوط به سن و منشأ حیوان قابل راستی‌آزمایی نبود.

همچنین، مطالعه بررسی نکرده است که خریداران چگونه به این پیام‌ها واکنش نشان می‌دهند و انگیزه واقعی آن‌ها از خرید سنجاب چیست.

با وجود این محدودیت‌ها، نویسندگان معتقدند مجموعه‌داده این پژوهش می‌تواند مبنایی برای پایش‌های بعدی باشد. تکرار همین بررسی در سال‌های آینده می‌تواند مشخص کند قیمت، تعداد حیوانات، فعالیت فروشندگان و پراکندگی جغرافیایی تجارت چگونه تغییر کرده است.

این مطالعه نشان می‌دهد اینستاگرام در ایران به بستری برای عرضه سنجاب قفقازی تبدیل شده است؛ بازاری که در آن فروشندگان با استفاده از تصاویر و زبان تبلیغاتی، نگهداری یک حیوان وحشی را عادی و آن را به‌عنوان حیوان خانگی مناسب معرفی می‌کنند.

از میان ۱۲۰۴ آگهی بررسی‌شده، ۱۴۹۴ سنجاب برای فروش عرضه شده بودند و بیشتر آن‌ها نابالغ بودند. نزدیک به نیمی از سنجاب‌ها در تصاویر در دست انسان دیده می‌شدند و بیش از یک‌سوم خارج از قفس بودند. فروشندگان در بخشی از آگهی‌ها نیز با ادعای تکثیر در اسارت تلاش کرده بودند تجارت خود را قانونی و قابل قبول جلوه دهند.

اوج فعالیت تبلیغاتی در آوریل و اوت با دوره‌های تولیدمثل سنجاب قفقازی هم‌زمان بود؛ الگویی که می‌تواند نشان دهد تجارت آنلاین با افزایش دسترسی به حیوانات جوان از طبیعت ارتباط دارد.

پژوهشگران در نهایت بر یک رویکرد چندجانبه تأکید می‌کنند؛ حذف سریع آگهی‌های غیرقانونی، افزایش نظارت در دوره‌های اوج تجارت، تقویت اجرای قوانین، راستی‌آزمایی ادعاهای تکثیر در اسارت، کاهش تقاضا و آموزش عمومی.

به باور نویسندگان، اگر این تجارت آنلاین کنترل نشود، برای گونه‌ای که در ایران در وضعیت نزدیک به تهدید قرار دارد، می‌تواند پیامدهای بلندمدتی ایجاد کند.