«آلوسگرد» در مسیر فراموشی و دفن

اگر بخواهیم از عناصر طبیعی مؤثر در شکل‌گیری چهره و هویت تاریخی همدان یاد کنیم، بی‌تردید باید از رودخانه آلوسگرد نام ببریم؛ رودخانه‌ای که از دامنه‌های الوند و در محدوده «چشمه فرشه» سرچشمه می‌گیرد، از مسیر دره مرادبیگ پایین می‌آید و در ادامه راه خود، از بخش‌هایی از شهر همدان عبور می‌کند.

در گویش محلی، چشمه‌ای که سرچشمه این جریان آبی است، چشمه فرشه خوانده می‌شود؛ چشمه‌ای که آب آن از دامنه‌های الوند می‌جوشد و در مسیر خود، حیات را به دره، باغ‌ها و زمین‌های پیرامون می‌بخشد. منابع موجود نیز چشمه فرشه را از منابع مهم آب منطقه دره مرادبیگ و سیلوار معرفی کرده‌اند.

اما آلوسگرد تنها یک جریان آب نیست. رودخانه در طول مسیر خود، بخشی از سیمای طبیعی و تاریخی همدان را شکل داده است. باغ‌هایی که در حاشیه آن پدید آمده‌اند، فضای سبز، آسیاب‌های آبی و محله‌هایی که در گذشته در ارتباط با رودخانه شکل گرفته بودند، نشان می‌دهند که زندگی مردم همدان در دوره‌هایی از تاریخ، ارتباطی مستقیم با این رود داشته است. پژوهش‌های شهری درباره رودخانه‌های همدان نیز تأکید کرده‌اند که رودخانه‌ها در شکل‌گیری ارتباط میان طبیعت، ساختار شهر و زندگی اجتماعی نقش داشته‌اند.

آلوسگرد حتی در ساختار شهر تاریخی همدان نیز حضور پررنگی داشته است. گزارش‌های تاریخی و مطالعات معماری از وجود پل‌ها، محله‌ها و مسیرهایی در ارتباط با این رودخانه سخن گفته‌اند؛ به‌گونه‌ای که رودخانه نه در حاشیه شهر، بلکه در متن زندگی شهری قرار داشته است.

شاید به همین دلیل است که صحبت از آلوسگرد، فقط صحبت از آب نیست؛ صحبت از بخشی از حافظه تاریخی، فرهنگی و طبیعی همدان است.

در دهه‌های گذشته، بخش‌هایی از رودخانه پوشانده شده، مسیر طبیعی آن در نقاطی تغییر کرده و ورود فاضلاب و ساخت‌وساز در حریم رودخانه، مشکلات جدی برای آن ایجاد کرده است.

کانال بتنی روی رودخانه

نخستین نشانه‌های پوشاندن بخش‌هایی از رودخانه را باید در دوره‌ای جست‌وجو کرد که با جدایی آب شرب از مسیر رودخانه و گسترش شبکه انتقال آب، وابستگی مردم به رودخانه، چشمه‌ها و قنات‌ها کاهش یافت. رودخانه‌ای که مسیرش از بخش‌هایی از شهر و محدوده‌های مهمی همچون هگمتانه و آرامگاه بوعلی می‌گذشت، به‌تدریج از زندگی روزمره مردم فاصله گرفت. ورود فاضلاب نیز این بی‌توجهی را تشدید کرد و پوشاندن رودخانه در مقاطعی با هدف ایجاد محور عبوری و کاهش مشکلات ترافیکی دنبال شد؛ هرچند در عمل نتوانست مسئله ترافیک را به شکل اساسی حل کند.

اما در ماه‌های اخیر، بار دیگر بخشی از رودخانه در معرض پوشانده‌شدن قرار گرفت؛ اقدامی که با واکنش جدی فعالان محیط‌زیست و مردم محلی روبه‌رو شد. منتقدان معتقدند پوشاندن رودخانه نه مشکل فاضلاب را حل می‌کند و نه خطر سیلاب را از بین می‌برد؛ بلکه مسیر طبیعی جریان آب را پنهان می‌کند و می‌تواند در زمان بارش‌های شدید، خطرات بیشتری ایجاد کند.

از سوی دیگر، رودخانه فقط یک مسیر عبور آب نیست. سنگ‌چین‌های تاریخی و درختانی که طی دهه‌ها در حاشیه آن شکل گرفته‌اند، بخشی از حافظه و ساختار طبیعی این بستر هستند. فعالان محیط‌زیست معتقدند تبدیل چنین بستری به یک کانال بتنی، رودخانه‌ای زنده را به سازه‌ای بی‌روح تبدیل می‌کند؛ سازه‌ای که نه زیبایی رودخانه را دارد و نه کارکردهای طبیعی آن را.

تخریب بستر رودخانه و واکنش فعالان محیط‌زیست

در این میان، تخریب سنگ‌چین‌ها، قطع یا آسیب به درختان و حتی آسیب‌دیدن تأسیسات فاضلاب طی یک ماه گذشته نگرانی‌ها را بیشتر کرده است. به‌ویژه ساکنان حاشیه رودخانه که سال‌ها در مجاورت آن زندگی کرده‌اند، با رهاشدن آب و آغاز بارش‌های پاییزی در فصل پاییز، اکنون خود را در برابر پیامدهای احتمالی سیلاب و ناتمام‌ماندن پروژه می‌بینند.

«سعید حاج‌بابایی»، رئیس کمیسیون گردشگری و سرمایه‌گذاری شورای شهر همدان، به «پیام ما» می‌گوید که با روند فزاینده تخریب بستر رودخانه، این بستر طبیعی از بین رفته و با کوچک‌ترین بارندگی، تمام باغ‌ها و خانه‌های منطقه در معرض تخریب قرار دارند. به گفته او، رودخانه دره‌مرادبیگ یکی از عناصر اصلی سازمان‌دهی کالبدی شهر همدان و از عناصر ارزشمند هویتی و طبیعی این شهر است. این رودخانه بخشی از ساختار طبیعی شهر، منظر شهری و خاطره جمعی ساکنان دره‌مرادبیگ و شهر همدان محسوب می‌شود. از این رو، هرگونه مداخله در این رودخانه باید با رویکرد حفظ و احیای آن صورت گیرد و از اقداماتی که به‌تدریج ماهیت طبیعی آن را از بین می‌برد، به‌شدت پرهیز شود.

او می‌گوید: «در مصوبه شورای عالی شهرسازی و معماری ایران در خصوص طرح جامع شهر همدان نیز بر حفظ و احیای رودخانه دره‌مرادبیگ (آلوسگرد) و همچنین جلوگیری از ایجاد کانال شهری تأکید شده است. بر این اساس، ضروری است هرگونه طرح ساماندهی رودخانه به‌گونه‌ای طراحی و اجرا شود که علاوه بر پاسخگویی به نیازهای امروز، هیچ بستر و زیرساختی برای پوشاندن رودخانه و احداث معبر بر روی آن در آینده ایجاد نکند.»

از سوی دیگر، ورود فاضلاب به رودخانه و ایجاد بوی نامطبوع، یکی از مشکلات جدی و ملموس برای ساکنان و مجاوران این رودخانه است. تداوم این وضعیت، علاوه بر آسیب به کیفیت محیطی و منظر رودخانه، موجب نارضایتی عمومی و کاهش کیفیت زندگی ساکنان شده است. بنابراین ساماندهی رودخانه نمی‌تواند صرفاً به اقدامات عمرانی در بستر آن محدود شود و ساماندهی شبکه فاضلاب، شناسایی و رفع منشأ ورود فاضلاب و جلوگیری از ورود پساب به مسیر رودخانه باید بخش مهمی از فرایند احیای آن باشد.

او می‌افزاید: «رودخانه‌ای که قرار است به‌عنوان یکی از عناصر طبیعی و هویتی شهر حفظ و احیا شود، نمی‌تواند هم‌زمان به مسیر انتقال فاضلاب تبدیل شود. در همین راستا، کمیسیون ماده ۵ نیز ضمن تأکید بر جلوگیری از ایجاد کانال شهری، بر ضرورت ساماندهی شبکه فاضلاب تأکید کرده و با توجه به شرایط اقلیمی پیش‌رو، بر رفع و ایمن‌سازی نقاط خطرزا و آسیب‌پذیر در مسیر رودخانه نیز تأکید کرده است. این موضوع نشان می‌دهد که ساماندهی رودخانه باید هم‌زمان ملاحظات محیط‌زیستی، بهداشتی و ایمنی را مورد توجه قرار دهد و رفع خطرات ناشی از روان‌آب و شرایط اقلیمی نباید بهانه‌ای برای تغییر ماهیت طبیعی رودخانه باشد. بنابراین شهرداری باید در طراحی و اجرای طرح ساماندهی رودخانه، دقت و حساسیت لازم را به عمل آورد تا اقدامات اجرایی به ایجاد کانال شهری منجر نشود و به‌گونه‌ای نباشد که با تغییر ماهیت بستر رودخانه، زمینه پوشاندن آن و احداث معبر بر روی رودخانه در آینده فراهم شود.»

به گفته او، ساماندهی امروز نباید تصمیمی برای آینده شهر ایجاد کند که امکان حفظ و احیای این عنصر طبیعی و هویتی را در سال‌های بعد محدود یا منتفی سازد. بنابراین هدف باید این باشد که ضمن رفع نقاط خطرزا، ساماندهی شبکه فاضلاب و ارتقای ایمنی، رودخانه همچنان به‌عنوان عنصری طبیعی، زنده و قابل مشاهده در ساختار کالبدی و هویتی شهر همدان باقی بماند.

ساماندهی، حذف درختان نیست

«علی‌اکبر نظری»، رئیس کمیسیون خدمات شهری شورای شهر همدان، درباره آغاز طرح ساماندهی رودخانه‌ها، علت آغاز و توقف آن و روش غیرکارشناسی اجرای طرح به «پیام ما» گفت: «قبلاً هم عرض کردم که طی جلسه‌ای که با امور آب داشتیم، دوستان شناخت کافی به مسائل رود آلوسگرد ندارند. ساماندهی این نیست که شما با لودر وارد منطقه شوید و تخریب کنید. نظر ما روی این موضوع منفی بود. حتی زمانی که برای رودخانه عباس‌آباد اقدام کردند و درختان بسیاری هم از بین بردند، ما از طریق کمیسیون ماده ۷ شاکی شدیم و آقای اخلاص‌مند را برای پاسخ‌گویی به دادگاه کشاندیم؛ اما متأسفانه دادگاه رأی تبرئه برایشان صادر کرد.»

به گفته او، در قدیم دیوارچینی رودخانه‌ها خشکه بود؛ به این معنا که از ملات استفاده نمی‌شد و از سنگ‌های خشکه استفاده می‌کردند، چراکه در ۹۰ درصد از مساحت اطراف رودخانه‌ها، بیشه‌ها و درخت‌های صنعتی بود و هنگامی که رودخانه‌ها پرآب می‌شدند، این بیشه‌ها از همان طریق آبیاری می‌شدند. نه دیواره تخریب می‌شد و نه وضعیت موجودی که ما در حال حاضر به آن معتقدیم شکل می‌گرفت.

او می‌گوید: «بارها گفتیم که ساماندهی این نیست که درختان را حذف کنید. وجود درختان باعث جلوگیری از سیلاب می‌شد، زیرا ریشه‌هایشان باعث برگرداندن آب می‌شود. این موضوع را هم خاطرنشان کردم که با حذف درختان تندآب ایجاد می‌کنید و باید این مهم را بدانید که ایجاد تندآب، تخریبی مضاعف به بار خواهد آورد.»

نظری تأکید می‌کند که همه این موضوعات را در جلسات بازگو کرده و صورت‌جلسات موجود است. او می‌گوید مردم بومی نامه‌ای مکتوب به او داده‌اند که برای استاندار، دادستان و شهردار ارسال کرده است: «خاطرنشان کردم که چنانچه مسئله و مشکلی پیش بیاید، تمام مسئولیت به عهده شهردار است؛ از غفلت‌هایی که امور آب انجام داده تا سایر موارد. ما نباید شاهد ساخت‌وساز در بستر رودخانه باشیم. مردم در مسیر رودخانه ساخت‌وساز انجام داده‌اند و دیوارکشی کرده‌اند. پیِ سازه یا خانه‌شان در بستر رودخانه است و تقاضای آزادسازی هم دارند که باید به آن‌ها گفته شود خواسته شما منطقی نیست. شما سازه‌تان را تخریب کنید و از مسیر بستر رودخانه جابه‌جا شوید. شاهد این موضوع از مرکز شهر تا روستاها هستیم.»

در پایان باید گفت که شاید امروز لازم باشد به مسیر آلوسگرد نگاهی دوباره بیندازیم؛ از چشمه فرشه و دامنه‌های الوند تا باغ‌های حاشیه رود و سپس تا بخش‌هایی از شهر که رودخانه در زیر خیابان‌ها و سازه‌ها پنهان شده است. این مسیر می‌تواند روایت دیگری از همدان به ما نشان دهد؛ روایتی که در آن، شهر فقط ساختمان و خیابان نیست، بلکه آب، کوه، باغ، رودخانه و انسان نیز بخشی از ساختار آن هستند. نقش آلوسگرد شاید امروز کم‌رنگ شده باشد، اما هنوز می‌توان درباره بازگشت آن به زندگی شهر تدبیری اندیشید.