ظرفیت واقعی شبکه و ارزیابی توان عملی تجدیدپذیرها

به گفته رجبی‌مشهدی، شبکه سراسری برق هنوز به نقطه اشباع نرسیده و ظرفیت جذب ظرفیت‌های نو را دارد. برای ارزیابی ضریب نفوذ این منابع، باید میان ظرفیت اسمی در بخش جریان مستقیم (DC) و توان تحویلی متناوب (AC) تفاوت قائل شد؛ به‌گونه‌ای که برای ایران ضریب تبدیل ظرفیت اسمی به توان عملی حدود ۰.۶۶ محاسبه می‌شود. بر این اساس، پیش‌بینی می‌شود تا اوایل تابستان ۱۴۰۶، از ۱۲ هزار مگاوات ظرفیت اسمی هدف‌گذاری‌شده، حدود ۸ هزار مگاوات توان عملیاتی در مرکز کنترل شبکه به بهره‌برداری برسد.

وضعیت مجوزها و ابطال ظرفیت‌های غیرفعال

بررسی وضعیت پروانه‌های تأسیس نشان می‌دهد حجم بالای تقاضاها به معنای اجرای پروژه‌ها نیست. در حال حاضر کمتر از ۱۰ درصد ظرفیت‌های دارای مجوز وارد فاز اجرایی شده‌اند، در حالی که آمار ساتبا این شاخص را نزدیک به ۲۰ درصد ثبت کرده است. بر این اساس، حدود ۳۴ هزار مگاوات از مجوزهای راکد لغو شده و پرونده ۳۰ تا ۴۰ هزار مگاوات دیگر نیز در دست بررسی است. هم‌اکنون حجم کل پروژه‌های دارای موافقت اتصال به شبکه به ۱۱ تا ۱۲ هزار مگاوات می‌رسد.

توسعه نیروگاه‌های انشعابی و ظرفیت چاه‌های کشاورزی

دستیابی به هدف ۳۰ هزار مگاوات مستلزم توسعه نیروگاه‌های مقیاس‌کوچک و انشعابی به میزان ۲ تا ۵ هزار مگاوات است. سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر (ساتبا) اجرای طرحی ۵ هزار مگاواتی را آغاز کرده که فاز نخست آن با ظرفیت ۱۰۰۰ مگاوات در حال عملیاتی‌شدن است. همچنین طی هماهنگی با سازمان نظام مهندسی، تجهیز ساختمان‌های بیش از چهار طبقه به سامانه‌های خورشیدی الزامی می‌شود و استفاده از اینورترهای دوگانه برای تأمین برق اضطراری در دستور کار است. علاوه بر این، از میان ۳۰۰ هزار حلقه چاه کشاورزی فعال در کشور، افزون بر ۲۰۰ هزار حلقه مستعد نصب سامانه‌های خورشیدی ۵۰ تا ۱۰۰ کیلوواتی هستند که پتانسیل تولیدی معادل ۱۰ تا ۱۵ هزار مگاوات را تشکیل می‌دهند.

تمایز راهبردی میان نیروگاه‌های بادی و خورشیدی

سیاست وزارت نیرو برای توسعه مزارع بادی با نیروگاه‌های خورشیدی متفاوت است. پتانسیل بادی کشور در کریدورهای معینی مانند خواف، نشتیفان و میل‌نادر با ضریب ظرفیت نزدیک به ۵۰ درصد متمرکز است؛ از این رو احداث مزارع بادی صرفاً در قالب پروژه‌های متمرکز و بزرگ‌مقیاس توجیه فنی دارد. در مقابل، به دلیل پراکندگی تابش خورشید در سراسر کشور، نیروگاه‌های خورشیدی باید به‌صورت غیرمتمرکز، مقیاس‌متوسط یا توزیع‌شده احداث شوند تا از افت ولتاژ و تحمیل بار اضافی بر نقاط منفرد شبکه جلوگیری شود.

اتصال موقت و مدیریت کنترل‌شده تولید (Curtailment)

به‌منظور جلوگیری از توقف تزریق انرژی در اوج مصرف تابستان، الگوی «اتصال غیرقطعی یا موقت» (Non-firm) برای نیروگاه‌هایی که الزامات اتصال آن‌ها به‌طور کامل مهیا نشده، اجرا می‌شود. در صورت اشباع خطوط در ساعات پیک تولید تجدیدپذیرها، مرکز کنترل ابتدا تولید نیروگاه‌های حرارتی (گازی و بخار) را کاهش می‌دهد و در صورت تداوم محدودیت فنی، محدودسازی مستقیم تولید تجدیدپذیرها (Curtailment) را برای حفظ پایداری سراسری شبکه اعمال می‌کند.

ذخیره‌سازهای تلمبه‌ذخیره‌ای و باتری‌های مقیاس‌بزرگ

پایداری شبکه در مراحل پیشرفته نفوذ انرژی‌های پاک، نیازمند ادغام ذخیره‌سازهاست. در بخش نیروگاه‌های تلمبه‌ذخیره‌ای علاوه بر بهره‌برداری پیوسته از نیروگاه سیاه‌بیشه جهت تثبیت نوسانات فرکانسی، احداث ۳۰۰۰ مگاوات ظرفیت ذخیره‌سازی از طریق مطالعات سدهای آزاد و رودبار در جنوب‌غرب کشور در دست اقدام است. مدل اقتصادی این پروژه‌ها بر مبنای عرضه برق با نرخ تابلوی سبز و تأمین برق پمپاژ با تعرفه بسیار پایین تعریف شده است. همچنین برای سال آتی، ۳۰۰۰ مگاوات سامانه ذخیره‌سازی باتری هدف‌گذاری شده که دست‌کم ۱۰۰۰ مگاوات آن به‌صورت متمرکز و پراکنده برای رفع گلوگاه‌های انتقال اجرایی می‌شود.

سازوکارهای اقتصادی: تابلوی سبز و نهادهای تجمیع‌کننده

اجرای آیین‌نامه بند «ب» ماده ۴۳ از شهریورماه زمینه گسترش معاملات تابلوی برق سبز را فراهم کرده و نرخ‌های خرید متناسب با شرایط بازار تعدیل می‌شوند. همچنین تدوین آیین‌نامه نهادهای «تجمیع‌کننده» جهت دریافت نظرات بخش خصوصی در گردش است تا مسئولیت تجمیع و مدیریت فروش برق نیروگاه‌های خرد، انشعابی و صنعتی را در بازار عمده‌فروشی بر عهده بگیرند.

تقویت خطوط ۴۰۰ کیلوولت و تنوع‌بخشی به سبد انرژی

تزریق ۳۰ هزار مگاوات انرژی نو، بدون ارتقای خطوط ۴۰۰ کیلوولت و کریدورهای سراسری با استفاده از بودجه‌های عمرانی دولت امکان‌پذیر نیست. با وجود اهمیت شتاب‌بخشی به انرژی‌های بادی و خورشیدی، مدیریت پایدار ناترازی برق منوط به اقدام هم‌زمان در حوزه‌های بهینه‌سازی مصرف، تبدیل نیروگاه‌های گازی به سیکل ترکیبی و بهره‌گیری از توان نیروگاه‌های اتمی است.