در بیش از یک قرن گذشته، نخستین بار است که یک گونه گربه‌سان زنده جدید به‌طور رسمی نام‌گذاری و توصیف می‌شود. پژوهشگران می‌گویند این گربه در جنگل‌های سرسبز «یونگاس» در بولیوی یافت شده است؛ منطقه‌ای کوهستانی و مرطوب که جنگل‌هایش بیشتر اوقات در میان ابرهاست. تی‌کایو نامی است که جوامع محلی به این گونه ساکن جنگل داده‌اند. این گربه ۴۶ سانتی‌متر طول و حدود ۱.۴ کیلوگرم وزن دارد؛ حتی کوچک‌تر از یک گربه خانگی معمولی.

داستان گربه

در سال ۲۰۱۷، «پائولا نوگالس-آسکارونز»، زیست‌شناس و پژوهشگر «نشنال جئوگرافیک» که در بولیوی فعالیت می‌کرد، تماسی از یک پناهگاه حیات‌وحش دریافت کرد. پناهگاه به‌تازگی گربه‌ای را تحویل گرفته بود که مسئولان «عجیب‌وغریب» توصیفش می‌کردند. ماجرا از این قرار بود که یکی از افراد بومی، این گربه کوچک سرگردان را در جاده‌ای نزدیک جنگل پیدا کرده و آن را با خود به خانه برده بود، چون تصور می‌کرد با یک گربه خانگی معمولی روبه‌روست. اما بعد از حدود یک سال زندگی با این حیوان که آشکارا وحشی بود، متوجه شد که پناهگاه می‌تواند جای مناسب‌تری برای نگهداری از آن باشد.

نوگالس-آسکارونز، پژوهشگر ارشد و بنیان‌گذار «برنامه پژوهش گربه‌سانان بولیوی»، با شنیدن این ماجرا کنجکاو شد. صورت حیوان کوچک و جمع‌شده بود، گوش‌هایی کوتاه و گرد و سبیل‌هایی بلند داشت. واقعاً هم به‌قدری کوچک بود که نمی‌شد آن را یک گربه خانگی دانست و از همه مهم‌تر، بدنش با لکه‌هایی شبیه لکه‌های پلنگ پوشیده شده بود. به همین دلیل، نوگالس-آسکارونز برای دیدن حیوان به پناهگاه حیات‌وحش «سندا ورده» در دامنه نیمه‌گرمسیری آند بولیوی رفت.

نوگالس-آسکارونز به یاد می‌آورد که با دیدن تی‌کایو چنان مجذوبش شده بود که صد عکس از آن گرفت.

آن زمان نوگالس-آسکارونز نمی‌دانست این گربه کنجکاوی‌برانگیز رازی در خود دارد. براساس مطالعه‌ای که روز پنجشنبه (۲۶ شهریور) در نشریه «Current Biology» منتشر شده، این حیوان نخستین گونه جدید از خانواده گربه‌سانان است که در بیش از ۱۰۰ سال گذشته کشف شده است.

نشنال جئوگرافیک می‌نویسد: «اهمیت این کشف در این است که با موارد معمول‌ترِ معرفی گونه‌های جدید تفاوت دارد. گاهی پژوهشگران گونه‌ای را که سال‌ها پیش پیشنهاد شده، با شواهد تازه تأیید می‌کنند یا زیرگونه‌ای را که پیش‌تر شناخته شده بوده، به سطح گونه ارتقا می‌دهند؛ هر دو مورد، هم یافته‌هایی مهم و هم رایج‌تر هستند. اما این گربه چنین پیشینه‌ای ندارد؛ جانوری است که علم پیش از این اصلاً آن را نمی‌شناخت.»

با این حال، نوگالس-آسکارونز در آن زمان تصور می‌کرد این گربه عجیب به گونه Leopardus tigrinus تعلق دارد. این گونه که با نام‌هایی مانند تیگرینا، اونسیلا، تیگرییو یا «گربه خالدار کوچک» نیز شناخته می‌شود، نخستین بار در سال ۱۷۷۵ براساس فقط یک تصویر از جانوری که در گویان فرانسه دیده شده بود، توصیف شد. پس از آن، تصور می‌شد این گونه در سراسر آمریکای مرکزی و جنوبی پراکنده است و در آن زمان، بولیوی را نیز دربر می‌گرفت.

اما در سال ۲۰۱۹، زمانی که نوگالس-آسکارونز مشغول تهیه کتابچه‌ای درباره گونه‌های گربه‌سانان بولیوی بود، متوجه شد گربه‌ای که از آن عکس گرفته بود، با تصویر راهنمایی که در کتابچه‌های مرجع از گربه‌های برزیل آمده بود، تفاوت دارد. لکه‌های حلقه‌ای روی بدن گربه ببری او بسیار بزرگ‌تر از لکه‌های گربه‌های آن سوی مرز بود. با خودش گفت: «این اصلاً درست نیست.»

چند سال دیگر طول کشید تا نوگالس-آسکارونز مهارت کافی در تحلیل‌های ژنتیکی به دست آورد و بتواند ژنوم این گربه مرموز را با دقت بررسی کند. سرانجام، او با همکاری «ادواردو ایزیریک»، متخصص ژنتیک در «دانشگاه کاتولیک پاپی ریو گرانده دو سول» برزیل، و «یوناس لِسکروآر» از «دانشگاه آنتورپ»، یکی از دو نویسنده اصلی مطالعه، توانستند جایگاه متمایز این گربه را در درخت تبارشناسی گربه‌سانان مشخص کنند.

پژوهشگران در مقاله خود پیشنهاد کرده‌اند این گربه به افتخار نامی که مردم محلی برای آن به کار می‌برند، Leopardus tilcayo نامیده شود. نوگالس-آسکارونز می‌گوید: «از مردم محلی پرسیدیم چرا به آن تی‌کایو می‌گویید؟ گفتند نمی‌دانم! پدربزرگم به آن تی‌کایو می‌گفت، من هم می‌گویم تی‌کایو.» این نام در زبان اسپانیایی یا زبان کچوا که در بولیوی رواج دارد، معنای خاصی ندارد.

اطلاعات محدود درباره گونه جدید

تا اینجا، تنها چیزی که پژوهشگران با اطمینان درباره تی‌کایو می‌دانند این است که این گونه در بوم‌ناحیه جنگلی یونگاس بولیوی زندگی می‌کند؛ منطقه‌ای که در دامنه شرقی رشته‌کوه آند قرار دارد. اما درباره اینکه این گربه‌ها چه می‌خورند، چه جانورانی آن‌ها را شکار می‌کنند، چگونه تولیدمثل می‌کنند و بسیاری از جنبه‌های دیگر زندگی روزمره‌شان، هنوز اطلاعات چندانی در دست نیست. نوگالس-آسکارونز، یکی از دو پژوهشگر اصلی مطالعه جدید، می‌گوید: «خیلی از چیزهای ابتدایی درباره این گونه هنوز ناشناخته است.»

بر پایه گزارش «یورونیوز»، بقایای جوندگان کوچک در نمونه‌های مدفوع نشان می‌دهد که این جانور ممکن است بخشی از غذای خود را از آن‌ها تأمین کند. شواهد به‌دست‌آمده از دوربین‌های تله‌ای هم حاکی از آن است که احتمالاً فعالیت بیشتری در شب دارد.

از طرف دیگر، یوناس لِسکروآر، زیست‌شناس تکاملی دانشگاه آنتورپ در بلژیک و یکی از دو پژوهشگر اصلی این مطالعه، می‌گوید گربه‌های ببری در دسته گونه‌های «کریپتیک» قرار می‌گیرند؛ به این معنا که نمی‌توان آن‌ها را صرفاً براساس ظاهر به‌راحتی از یکدیگر تشخیص داد.

پیش‌تر گربه‌های ببری یک گونه واحد در نظر گرفته می‌شدند، اما مطالعات ژنتیکی که چند دهه پیش انجام شد، احتمال وجود چندین گونه را مطرح کردند.

لِسکروآر درباره گونه تازه‌شناسایی‌شده می‌گوید: «اطلاعات ما در حال حاضر به دو فرد زنده‌ای که بررسی کرده‌ایم و تعداد اندکی ثبت دوربین‌های تله‌ای محدود می‌شود.»
یکی از این گربه‌ها همان تی‌کایوی نر ۱۰ساله‌ای است که زمانی در یک خانه نگهداری می‌شد و حالا ساکن پناهگاه سندا ورده است.

جانوری متفاوت

به گفته نوگالس-آسکارونز، مشاهده این گربه بولیویایی از آنجا توجه پژوهشگران را جلب کرد که «ویژگی‌های آن با توصیف‌های موجود همخوانی نداشت؛ توصیف‌هایی که بیشتر آن‌ها براساس گربه‌های برزیلی انجام شده بودند». این موضوع باعث شد پژوهشگران از خودشان بپرسند: «واقعاً در بولیوی با چه گونه‌ای از گربه‌های ببری روبه‌رو هستیم؟»
این گروه پژوهشی دی‌ان‌ای مربوط به ۳۸ گربه را که در چند کشور آمریکای جنوبی نمونه‌برداری شده بودند، بررسی کرد. هشت مورد از این نمونه‌ها مربوط به موزه‌ها بود. نتایج مطالعه نشان داد که گربه‌های ببری در واقع پنج گونه متمایز ژنتیکی هستند. پژوهشگران البته انتظار نداشتند که تی‌کایو گونه‌ای مستقل باشد و پیش از این هم هیچ‌کس این گربه را به‌عنوان جانوری متفاوت، در حد گونه یا زیرگونه، مطرح نکرده بود.

بررسی‌های ژنتیکی نشان داد که تبار تی‌کایو حدود ۱.۴ میلیون سال پیش از دیگر گربه‌های ببری جدا شده است. این فاصله تکاملی با فاصله میان شیرهای امروزی و شیرهای غارنشین منقرض‌شده قابل مقایسه است. لِسکروآر می‌گوید: «هرچه تفاوت‌های دی‌ان‌ای آن‌ها بیشتر باشد، برآورد ما از مدت زمانی که این تبارها به‌صورت فیزیکی از یکدیگر جدا بوده‌اند هم بیشتر می‌شود.» به گفته او، چنین فاصله‌ای در گربه‌سانان عموماً نشان‌دهنده تفاوت در حد دو گونه است.

«اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت» (IUCN)، در فهرست سرخ خود که وضعیت گونه‌ها را رصد می‌کند، گربه‌های ببری را در حال حاضر دو گونه «آسیب‌پذیر» با جمعیت‌های در حال کاهش در نظر گرفته است.

پژوهشگران یافته‌های خود را با IUCN در میان گذاشته‌اند و این اتحادیه در ارزیابی بعدی خود، وضعیت هر پنج گونه را به‌طور جداگانه بررسی می‌کند. این‌طور که لِسکروآر می‌گوید، این کار می‌تواند تصویر دقیق‌تری از میزان خطر ارائه دهد و ممکن است گونه‌هایی مانند تی‌کایو، در صورت ارزیابی مستقل، در رده گونه‌های در معرض خطر قرار گیرند. این ارزیابی دقیق‌تر، به‌ویژه برای یونگاس که یکی از زیست‌بوم‌های به‌شدت تهدیدشده است، اهمیت دارد.

به گفته نوگالس-آسکارونز، جنگل‌های کوهستانی زیر فشار شدید جنگل‌زدایی، گسترش کشاورزی، آتش‌سوزی‌های ناشی از فعالیت‌های انسانی و معدن‌کاری قرار دارند. با این کشف تازه، «احیای لکه‌های جنگلی آسیب‌دیده از آتش‌سوزی، حفاظت از جنگل‌های بومی باقی‌مانده و حفظ پیوستگی میان زیستگاه‌ها، از اولویت‌های فوری هستند.»

ادواردو ایزیریک، زیست‌شناس تکاملی دانشگاه کاتولیک پاپی ریو گرانده دو سول در برزیل و نویسنده ارشد این مطالعه هم معتقد است کشف یک گونه جدید گربه‌سان می‌تواند پیام مهمی برای افکار عمومی داشته باشد: «حتی در گروه شناخته‌شده‌ای مثل گربه‌سانان، هنوز گونه‌های جدیدی برای کشف وجود دارند. در سراسر جهان گونه‌های ناشناخته بسیاری وجود دارند و ممکن است پیش از آنکه آن‌ها را کشف کنیم، برای همیشه از بین بروند.»

دنیای پیچیده ما

جدا از بحث‌های ژنتیکی و پرسش‌های مربوط به طبقه‌بندی گونه‌ها، نوگالس-آسکارونز نمی‌خواهد وجه شگفت‌انگیز این کشف فراموش شود. او می‌گوید: «دنیای ما بسیار پیچیده است. گاهی فکر می‌کنیم بیشتر آن را می‌شناسیم و چیز چندانی برای کشف باقی نمانده است، اما در واقع، ماجرا درست برعکس است.»

کشف گونه‌های جدید در دنیای علم اتفاق نادری نیست، اما بیشتر این یافته‌ها مربوط به حشرات، میکروب‌ها و دیگر جانداران کوچک است؛ موجوداتی که به‌راحتی از چشم پنهان می‌مانند. اما یک گربه‌سان دوکیلویی چطور؟

نوگالس-آسکارونز می‌گوید: «حتی در میان گربه‌سانان هم گونه‌هایی وجود دارند که هنوز توصیف علمی نشده‌اند و کسی آن‌ها را پیدا نکرده است. پس بیایید برویم، پیدایشان کنیم و از آن‌ها محافظت کنیم.»