پادگان روس‌ها از ثبت ملی خارج شده بود

«مجتبی مشکلانی»، کنشگر میراث فرهنگی در سبزوار، درباره تخریب پادگان روس‌ها در این شهر می‌گوید: «این بنا در سال ۱۳۶۲ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده بود، اما به دلایلی در سال‌های بعد از ثبت ملی خارج شد. اتفاقی که در سال ۱۴۰۳ رخ داد، این بود که در جریان بازنگری بافت تاریخی سبزوار، تمام بناهای واجد ارزش شناسایی و در نقشه مشخص شدند. این ملک نیز در همین نقشه به‌عنوان بنای واجد ارزش لکه‌گذاری شده و در ابلاغ مربوط به بازنگری بافت تاریخی سبزوار نیز جایگاه آن مشخص است.»

او می‌افزاید: «ظاهراً همسایه‌ها استشهاد محلی جمع کرده‌اند و در آن مدعی شده‌اند جداره‌های جنوبی و شرقی ملک پایداری لازم را ندارند. این نامه را به شهرداری برده‌اند و شهرداری نیز براساس همین موضوع اعلام کرده که از اداره میراث فرهنگی استعلام گرفته، اما اداره میراث فرهنگی تاکنون پاسخی در این زمینه نداده است. در ادامه، شهرداری نامه‌ای صادر کرده و اعلام کرده که دیوارهای جنوبی و شرقی به‌دلیل ناپایداری باید تعیین تکلیف شوند و به مالک یک هفته فرصت داده است که خودش برای تخریب آنها اقدام کند؛ در غیر این صورت، شهرداری پس از یک هفته وارد عمل می‌شود.»

این کنشگر میراث فرهنگی ادامه می‌دهد: «شهرداری براساس همین مجوز شروع به تخریب کرده و سردر اصلی این سرای تجاری که در ضلع جنوبی ملک قرار دارد نیز تقریباً تخریب شده است.»

مشکلانی درباره وضعیت حقوقی این بنا توضیح می‌دهد: «این ملک در محدوده بافت تاریخی قرار ندارد، اما واجد ارزش است و مساحت زیادی دارد.»
او می‌افزاید: «در بازنگری سال ۱۴۰۳، بناهای واجد ارزش را نیز شناسایی و ثبت کردیم. بنابراین، اگر مالک امروز تصمیم بگیرد بنا را تخریب کند و حتی به‌صورت شبانه برای تخریب آن اقدام کند، دیگر به این سادگی نیست که بعد از تخریب بتواند ساخت‌وساز دلخواه خود را انجام دهد. متأسفانه در برخی موارد، مالک شبانه اقدام به تخریب می‌کند؛ یا آب به بنا می‌اندازند یا با لودر و بولدوزر وارد می‌شوند و بنا را تخریب می‌کنند تا بعداً امکان جلوگیری از ساخت‌وساز وجود نداشته باشد. به همین دلیل، ما از همان ابتدا برای جلوگیری از تخریب اقدام کردیم.»

شناسایی بناهای واجد ارزش

او درباره سیاست شناسایی بناهای واجد ارزش در سبزوار می‌گوید: «اگر بناهای واجد ارزش را شناسایی کنیم، دیگر نمی‌توان به این شکل عمل کرد که بنا تخریب شود و بعد چندین طبقه ساختمان در عرصه آن ساخته شود. این رویکرد می‌تواند خدمت بزرگی به میراث فرهنگی باشد.»

این کنشگر میراث فرهنگی می‌افزاید: «در گذشته این مشکل وجود داشت که برخی افراد اعیانی بناها را تخریب می‌کردند و بعد تصور می‌شد عرصه دیگر ارزش تاریخی ندارد و می‌توان در آن ساخت‌وساز کرد؛ درحالی‌که اگر عرصه نیز واجد ارزش باشد، دیگر نمی‌توان به‌سادگی آن را آزاد تلقی کرد.»

مشکلانی در ادامه به نمونه دیگری از بناهای ارزشمند سبزوار اشاره می‌کند: «خانه فروغی که با این نام شناخته می‌شود، در سال ۱۳۸۴ ثبت شده است. مدتی اعتراض‌هایی درباره آن وجود داشت و حتی قصد داشتند آن را بفروشند تا در محل آن یک مجموعه یا پاساژ تجاری ساخته شود. ما در آن زمان پیگیری‌هایی انجام دادیم و حتی تهدیدهایی هم متوجه ما شد، اما اجازه ندادیم این اتفاق بیفتد و تلاش کردیم جلوی این معامله و تخریب را بگیریم.»

صدور مجوز از سوی شهرداری

«وحید مروندی»، عضو شورای شهر سبزوار، به خبرنگار «پیام ما» می‌گوید: «مالک مدتی است که پیگیر این موضوع بوده و بیش از شش ماه است که این مسئله در جریان است. ماجرا از اینجا شروع شده که به‌واسطه شکایت مردم و استشهاد محلی، اهالی به وضعیت این ملک اعتراض کرده‌اند. آنها عنوان کرده‌اند که این محل به‌دلیل تجمع متکدیان، معتادان و معتادان متجاهر، به محلی ناامن تبدیل شده است.»

مروندی می‌افزاید: «مردم در این زمینه به شهرداری مراجعه کرده‌اند و درخواست کرده‌اند که برای این وضعیت چاره‌ای اندیشیده و محل پوشانده شود. طبق قانون، درباره هر زمینی شهرداری موظف است دو مرتبه به مالک اخطار بدهد که ملک باید محصور شود؛ یعنی چهاردیواری آن تکمیل شود تا امکان تردد و تجمع افراد در آن وجود نداشته باشد.»

او ادامه می‌دهد: «شهرداری نیز به مالک اخطار داده است. در متن این اخطار، موضوع به این شکل مطرح شده که ضلع‌های جنوبی و شرقی باید رفع خطر و تخریب شوند و پس از آن، برای حصارکشی اقدام شود. مالک هم با برداشتی که از این نامه داشته، دیواری را که در ضلع غربی و جنوب‌غربی قرار داشته و مربوط به بخش تاریخی و باقی‌مانده ملک بوده، تخریب کرده است.»

این عضو شورای شهر سبزوار درباره استعلام شهرداری از میراث فرهنگی می‌گوید: «در سال ۱۴۰۳ نامه‌ای از سوی شهرداری به اداره میراث فرهنگی ارسال شده و درباره وضعیت این ملک استعلام گرفته شده است. میراث فرهنگی در پاسخ اعلام کرده که خود ملک دیگر اثر تاریخی محسوب نمی‌شود و ضوابط ثبتی و تاریخی بر آن مترتب نیست، اما همین دیوار باید حفظ شود، زیرا واجد ارزش تاریخی است. هم‌زمان، این نامه و موضوع استعلام شهرداری به پایگاه میراث فرهنگی نیز گزارش شده است.»

او می‌افزاید: «در پاسخ به مالک نیز موضوع این بوده که دیوارهای جنوبی و شرقی باید رفع خطر و مقاوم‌سازی شوند؛ اما مالک در اقدامی که انجام داده، دست به تخریب زده است. هم‌زمان با این اتفاق، گزارش‌هایی به شهرداری می‌رسد و نیروهای بخش اجرائیات شهرداری بلافاصله در محل حاضر می‌شوند و مانع ادامه روند تخریب می‌شوند.»

این عضو شورای شهر در پاسخ به این پرسش که آیا شهرداری مجوز تخریب صادر کرده است یا نه، می‌گوید: «شهرداری مجوز تخریب، به این معنا که مالک بتواند این دیوار تاریخی را تخریب کند، صادر نکرده است.»

او بیان می‌کند: «در قسمت شرقی و جنوبی، بخشی از دیوار کاملاً تخریب و به زمین تبدیل شده است. مالک نیز با توجه به اینکه این محل، به گفته اهالی، به محل تجمع معتادان و افراد متجاهر تبدیل شده، از شهرداری درخواست کرده بود که برای رفع خطر اقدام شود. شهرداری در نامه خود اعلام کرده که مالک مکلف است دیوارهای شرقی و جنوبی را رفع خطر و محل را محصور کند و اگر این کار را انجام ندهد، شهرداری خودش برای رفع خطر اقدام می‌کند.»

مروندی ادامه می‌دهد: «زمانی که تخریب آغاز می‌شود، اهالی محل موضوع را اطلاع می‌دهند و بلافاصله نیروهای شهرداری در محل حضور پیدا می‌کنند و مانع ادامه تخریب می‌شوند؛ اما متأسفانه تخریب صورت گرفته است. بااین‌حال، آنچه شهرداری در نامه خود مجوز داده، رفع خطر و مقاوم‌سازی بوده است. موضوع اختلاف اصلی نیز همین است که آیا دیواری که تخریب شده، همان دیوار جنوبی موردنظر شهرداری بوده یا مالک وارد بخش دیگری از ملک شده و دیواری را تخریب کرده که خارج از آن محدوده بوده است.»

او می‌افزاید: «درحال‌حاضر، اختلاف اصلی بر سر همین موضوع است. اینکه مالک تا چه اندازه براساس برداشت خودش از نامه اقدام کرده و آیا دیواری که تخریب کرده، همان دیواری بوده که شهرداری در نامه به آن اشاره کرده یا خیر، باید با بررسی اسناد و مستندات مشخص شود.»

این عضو شورای شهر سبزوار می‌گوید: «شهرداری معتقد است دیواری که درباره آن صحبت کرده، دیوار جنوبی منتهی به خیابان اسدآبادی بوده است. بنابراین، باید مشخص شود که دقیقاً چه دیواری در نامه مورد اشاره قرار گرفته و تخریب انجام‌شده مربوط به همان بخش بوده است یا خیر. ما در جلسه‌ای که قرار است برگزار شود، این موضوع را از صفر تا صد بررسی می‌کنیم.»

شهرداری مقصر است

در این شرایط، «علیرضا ایزدی»، مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، درباره تخریب بنای موسوم به پادگان روس‌ها در سبزوار به «ایسنا» گفت: «این بنا در ابتدا گاراژ بوده و در سال‌های مختلف کاربری‌های متفاوتی داشته است. در مقطعی با عنوان ژاندارمری مورد استفاده قرار گرفته و حتی زمانی نیز نیروهای روسی در آن مستقر بوده‌اند. همین سه مقطع، یعنی دوره‌ای که بنا به‌عنوان گاراژ مورد استفاده بوده، دوره ژاندارمری و دوره حضور نیروهای روسی، بخشی از حافظه شهری و نوستالژی مردم را شکل داده است.»

ایزدی ادامه داد: «این بنا، فارغ از بحث سازه‌ای، نقطه‌ای با تکاپوی فرهنگی و اجتماعی بوده و از این منظر واجد ارزش تاریخی است. از سوی دیگر، بنایی که اکنون تخریب شده، با وجود مشکلات و تخریب‌هایی که در داخل آن وجود داشت، به‌شدت قابلیت حفاظت داشت. حتی اگر بنا از نظر سازه‌ای در وضعیت ایده‌آل و کاملاً پایداری قرار نداشت، با توجه به وضعیت کالبدی آن، به‌راحتی قابلیت مرمت، بهره‌برداری، احیا و تعریف یک کاربری مناسب را داشت.»

مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی با اشاره به بازنگری‌های انجام‌شده درباره این بنا اظهار کرد: «در بازنگری‌ای که در سال ۱۴۰۳ انجام دادیم و به امضای وزیر نیز رسید، این بنا مشخص و به‌عنوان یک لکه تاریخی نشانه‌گذاری شد. این لکه تاریخی به همه دستگاه‌ها، از جمله شهرداری، ابلاغ شده و در ابلاغیه نیز تأکید شده بود که بنا تابع ضوابط و مقررات میراث فرهنگی است.»

او افزود: «در روند استعلام نیز وقتی نامه شهرداری سبزوار را بررسی می‌کنید، می‌بینید کارشناسان محترم شهرداری در گوشه نامه یادداشت کرده‌اند که باید از میراث فرهنگی استعلام شود؛ اما متأسفانه شهرداری منطقه دو سبزوار در نهایت، بدون اینکه از میراث فرهنگی استعلام کند، یک هفته برای تخریب بنا مهلت می‌دهد.»

ایزدی با تأکید بر اینکه هیچ توجیهی برای این اتفاق نمی‌بیند، گفت: «واقعاً نمی‌دانم چگونه می‌توانم این موضوع را توجیه کنم. نمی‌توانم بگویم سهل‌انگاری شده یا بگویم ما لکه‌گذاری نکرده بودیم و ابلاغ نکرده بودیم. هیچ توجیهی برای آن ندارم. کاری به قدمت بنا هم ندارم؛ بالاخره این بنا یک دوره تاریخی را پشت سر گذاشته است. از نظر زیبایی‌شناسی و معماری نیز فوق‌العاده است و برای تخریب آن توجیهی وجود ندارد.»

او افزود: «بنا را تخریب کردند، بدون اینکه از میراث فرهنگی استعلام کنند و متأسفانه با چنان سرعتی این کار انجام شد که عملاً چیزی از بنا باقی نمانده است.»

مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی اظهار کرد: «ما قطعاً موظف به شکایت از مالک هستیم و با صراحت می‌گویم که موضوع شهرداری نیز برای ما به‌هیچ‌وجه قابل اغماض و چشم‌پوشی نیست. براساس مستنداتی که داریم و شواهد، عکس‌ها و پلان‌های موجود، موضوع را از مجموعه قضایی پیگیری می‌کنیم.»
ایزدی با اشاره به ضرورت احیای بنا گفت: «با توجه به مستنداتی که داریم و با لحاظ سهل‌انگاری صددرصدی مجموعه مسئول در این موضوع، به‌دنبال این هستیم که براساس ضوابط، حداقل جداره بنا دوباره احیا شود.»

او درباره واکنش فعالان میراث فرهنگی به تخریب این بنا و پرسش‌های مطرح‌شده، از جمله اینکه چرا همیشه چنین اتفاق‌هایی تکرار می‌شود و میراث فرهنگی پس از وقوع تخریب متوجه ماجرا می‌شود، چرا میراث فرهنگی جدی گرفته نمی‌شود و چرا از این دستگاه استعلام نمی‌شود، گفت: «واقعیت این است که اصل را باید بر برائت بگذاریم. کسی به‌دنبال تخریب نیست، مگر اینکه یک لودر ناگهان وارد کوچه‌ای در یک پس‌کوچه شود، درحالی‌که چراغ سبز مجموعه‌ای را نیز به همراه داشته باشد. در اینجا شهرداری متولی امور شهری است و ما نیز بر این اساس تصور می‌کنیم که شهرداری با دلسوزی مسائل مربوط به بافت را دنبال می‌کند.»

او افزود: «ما با همه شهرداری‌ها درباره این مسائل، نشست، اختلاف، بحث و پیگیری داریم و بارها تأکید کرده‌ایم که فلان مورد اشکال دارد. در طرح تفصیلی، طرح‌های شهری، کمیسیون ماده پنج و سایر موارد مرتبط، تلاش می‌کنیم مسائل را حل‌وفصل کنیم. نشست‌هایی برگزار می‌شود و در دفتر و اداره درباره این موضوعات گفت‌وگو می‌کنیم تا اتفاقی رخ ندهد.»

ایزدی اضافه کرد: «کارمند میراث فرهنگی از کجا باید بداند که چه زمانی قرار است یک لودر وارد کوچه‌ای شود؟ بااین‌حال، همکار ما بلافاصله پس از اطلاع اقدام کرده و به محل رفته است؛ اما متأسفانه تخریب با سرعت عجیب‌وغریبی انجام شده بود.»

مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی با تأکید بر ضرورت همکاری میان دستگاه‌های مسئول اظهار کرد: «واقعیت این است که مجموعه میراث فرهنگی بدون هماهنگی و همکاری مجموعه‌های ذی‌ربط، توان مقابله با چنین اتفاق‌هایی را ندارد. حفاظت از میراث فرهنگی نیازمند همکاری همه دستگاه‌های مسئول است.»

همچنین «مجتبی کاویان»، رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی سبزوار، در گفت‌وگو با رسانه‌ها از اقدام برای اعلام جرم علیه تخریب‌کنندگان خبر داده و گفته است: «راننده لودر که پس از تخریب متواری شده، شناسایی شده است و با او برخورد قانونی می‌شود.»
به گفته او، اداره میراث فرهنگی سبزوار پیش‌ازاین درباره حفاظت از بنا و جلوگیری از تخریب آن به مالک هشدار داده بود. پس از تخریب نیز یگان حفاظت میراث فرهنگی، با همکاری دادستانی سبزوار، تحقیقات برای شناسایی تخریب‌کنندگان پادگان روس‌ها را آغاز کرده است.
در برخی منابع، قدمت این بنا به اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی نسبت داده شده است. براساس این منابع، بنا احتمالاً با هدف کاربری نظامی و اداری ساخته شده و در دوران پهلوی مشخصاً به‌عنوان پادگان نظامی مورد استفاده قرار گرفته است.

نقش شهرداری در هموارکردن راه تخریب

شهرداری سبزوار در جریان مکاتبات مربوط به تعیین تکلیف بنای واجد ارزش تاریخی پادگان روس‌ها یا خانه تومانیان، متعلق به دوره پهلوی اول، به مالک مهلت داده بود برای تخریب و رفع خطر بخش‌های ناایمن بنا اقدام کند؛ بنایی که ظهر چهارشنبه ۱۸ شهریور ۱۴۰۵ با لودر تخریب شد.

ماجرا از درخواست ۱۳ نفر از ساکنان محله در ۱۰ تیرماه آغاز شد. آنها با اشاره به تجمع معتادان، انباشت زباله و حضور حیوانات در این بنا، از شهرداری خواستند برای تعیین تکلیف و محصورکردن ملک اقدام کند.

چهار روز بعد، شهرداری منطقه دو سبزوار با استناد به شکایت اهالی و نظر کارشناسی خود، از مالک خواست برای رفع خطر دیوارهای جنوبی و شرقی ملک اقدام کند. شهرداری هشدار داد در صورت بی‌توجهی مالک، با استناد به تبصره ماده ۵۵ قانون شهرداری‌ها و با همکاری مرجع قضایی، برای رفع خطر وارد عمل می‌شود.

مالک پس از این اخطار، در ۳۱ مردادماه از شهرداری درخواست اجازه تسطیح ملک را کرد. او با اشاره به مخروبه و غیربهداشتی‌بودن بنا و تجمع معتادان، اعلام کرد همسایه‌ها نیز به وضعیت آن معترض هستند.