میلیون‌ها سال پیش، زمانی که دایناسورها بر زمین فرمانروایی می‌کردند، نیاکان تمساح‌های امروزی در رودخانه‌ها و تالاب‌ها زندگی می‌کردند. این خزندگان باستانی از دوره‌های مختلف تغییرات اقلیمی و دگرگونی‌های گسترده زمین عبور کرده و تا امروز به حیات خود ادامه داده‌اند، اما اکنون بیش از هر زمان دیگری در معرض تهدیدهای ناشی از فعالیت‌های انسانی قرار دارند.

به همین دلیل، ۱۷ ژوئن مصادف با ۲۷ خرداد به عنوان روز جهانی تمساح نام‌گذاری شده است. هدف از نام‌گذاری این روز، افزایش آگاهی عمومی درباره نقش این جانوران در اکوسیستم‌های آبی، جلب توجه به تهدیدهای پیش‌روی آن‌ها و تشویق دولت‌ها و جوامع برای حمایت از برنامه‌های حفاظتی است. این ایده توسط نهادهای بین‌المللی فعال در حوزه حفاظت از حیات وحش و مراکز تحقیقاتی مرتبط با خزندگان مطرح شد تا اهمیت این گونه‌ها در حفظ تعادل زیست‌بوم‌ها برجسته شود.

کارشناسان تأکید می‌کنند که برخلاف تصور عمومی که تمساح‌ها را تنها حیواناتی خطرناک می‌دانند، این جانوران به عنوان شکارچیان رأس هرم غذایی نقش مهمی در کنترل جمعیت سایر گونه‌ها، حفظ تنوع زیستی و سلامت تالاب‌ها و رودخانه‌ها دارند. به همین دلیل حفاظت از آن‌ها در واقع به معنای حفاظت از اکوسیستم‌های آبی و زیستگاه‌های وابسته به آن است.

در ایران نیز این مناسبت از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، زیرا تنها گونه تمساح بومی کشور، تمساح مردابی یا «گاندو ایرانی»، در جنوب شرق کشور و عمدتاً در استان سیستان و بلوچستان زندگی می‌کند. این گونه علاوه بر ارزش زیست‌محیطی، در فرهنگ جوامع محلی منطقه نیز جایگاه خاصی دارد و بسیاری از ساکنان بومی از دیرباز با احترام از آن یاد می‌کنند.

اصغر مبارکی، کارشناس دفتر حیات وحش سازمان حفاظت محیط زیست، در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا با اشاره به اهمیت روز جهانی تمساح گفت: تمساح‌ها که از آن‌ها به عنوان «دایناسورهای زنده» یاد می‌شود، بیش از ۲۰۰ میلیون سال قدمت دارند و در حال حاضر ۲۶ گونه از آن‌ها در جهان باقی مانده است.

وی افزود: در ایران جمعیت کوچکی از تمساح مردابی یا گاندو زندگی می‌کند که تعداد آن بیش از ۵۰۰ سر برآورد می‌شود. این گونه در زیستگاه‌هایی در امتداد رودخانه‌های باهوکلات، کاجو و منابع آبی مرتبط با آن‌ها زندگی می‌کند و تخریب زیستگاه مهم‌ترین عامل تهدیدکننده آن محسوب می‌شود.

مبارکی با بیان اینکه تمساح‌ها گونه‌های کلیدی در زیستگاه‌های تالابی هستند، اظهار کرد: این جانوران با تنظیم جمعیت سایر گونه‌ها و ایفای نقش کنترلی در اکوسیستم، به حفظ تعادل زیستی کمک می‌کنند. با این حال دخالت‌های انسانی، تخریب زیستگاه‌ها، فعالیت‌های صیادی، رفت‌وآمد قایق‌ها و تغییر کاربری اراضی از مهم‌ترین تهدیدهای پیش‌روی این گونه در ایران و جهان به شمار می‌رود.

وی در عین حال تأکید کرد که تمساح مردابی گونه‌ای نسبتاً خجالتی و ترسو است، اما به عنوان یک شکارچی در فصل تولیدمثل ممکن است رفتار تهاجمی داشته باشد و به همین دلیل رعایت نکات ایمنی و پرهیز از نزدیک شدن بیش از حد به آن ضروری است.

کارشناس دفتر حیات وحش سازمان حفاظت محیط زیست همچنین به ارزش فرهنگی گاندو در منطقه بلوچستان اشاره کرد و گفت: در باورهای محلی، حضور این گونه که وابستگی زیادی به منابع آبی دارد، نشانه وفور نعمت و فراوانی آب به شمار می‌رود. همین باورهای فرهنگی موجب شده جمعیت این گونه در ایران تا حدی پایدار بماند و حتی در برخی مناطق روند افزایشی داشته باشد.

به گفته وی، تمساح‌ها علاوه بر ارزش‌های زیست‌محیطی و فرهنگی، می‌توانند از نظر اقتصادی نیز در ایجاد معیشت‌های پایدار برای جوامع محلی نقش داشته باشند، مشروط بر آنکه برنامه‌ریزی‌های هماهنگ و مشارکت مردم محلی برای استفاده از ظرفیت‌هایی مانند گردشگری طبیعی انجام شود.

کارشناسان معتقدند حفاظت از تمساح‌ها تنها به معنای حفاظت از یک گونه جانوری نیست، بلکه تلاشی برای حفظ سلامت تالاب‌ها، رودخانه‌ها و در نهایت پایداری تنوع زیستی است؛ زیرا هر تمساحی که در طبیعت زنده می‌ماند، نشانه‌ای از سلامت اکوسیستمی است که انسان نیز بخشی از آن به شمار می‌رود.