|پیام ما| گندم‌کار عراقی، «معان الفتلاوی»، سال‌ها به رودخانه فرات مجاور زمین‌هایش در نزدیکی شهر نجف وابسته بوده است. اما امسال، این آب‌ها یعنی همان آب‌هایی که ۱۰ هزار سال پیش «هلال حاصلخیز» را به گهواره تمدن‌های باستانی بدل کردند، در حال خشک شدن‌اند و او گزینه‌های اندکی پیش رو می‌بیند.

او درحالی‌که کنار یک کانال آبیاری ایستاده و منتظر رهاسازی سهمیه آب خود برای زمین‌های خشکیده‌اش است، می‌گوید: «حفر چاه در زمین‌های ما جواب نمی‌دهد، چون آب شور است.»

به‌گزارش «پیام ما» تلاش عراق کشوری که از بزرگ‌ترین واردکنندگان گندم در خاورمیانه بوده، برای تضمین امنیت غذایی از طریق پوشش کامل نیاز داخلی با تولید گندم، به سه سال پیاپی مازاد تولید این محصول راهبردی انجامید.

اما این دستاوردها اکنون در معرض تهدید جدی قرار گرفته‌اند؛ چراکه خشک‌ترین سال ثبت‌شده در تاریخ معاصر و پایین‌ترین ترازهای آبی رودخانه‌های دجله و فرات باعث کاهش سطح زیرکشت شده و ممکن است برداشت گندم در این فصل را تا ۵۰ درصد کاهش دهد.

«صلاح‌الدین حاج حسن»، نماینده سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) در عراق، گفت: «عراق با یکی از شدیدترین خشکسالی‌هایی روبه‌روست که در دهه‌های اخیر مشاهده شده است.»

عراق که کشوری عمدتاً بیابانی است، بنابر گزارش «چشم‌انداز جهانی محیط‌زیست» سازمان ملل، پنجمین کشور جهان از نظر ریسک اقلیمی به شمار می‌رود.

طبق داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، میانگین دمای عراق از سال ۲۰۰۰ تاکنون تقریباً نیم درجه سانتی‌گراد در هر دهه افزایش یافته و ممکن است تا پایان قرن جاری، نسبت به دوره پیشاصنعتی، تا ۵.۶ درجه سانتی‌گراد افزایش یابد. پیش‌بینی می‌شود میزان بارندگی نیز کاهش پیدا کند.

اما عراق تنها در برابر طبیعت آسیب‌پذیر نیست؛ این کشور برای حدود ۷۰ درصد از منابع آبی خود به کشورهای همسایه وابسته است. ترکیه و ایران نیز با ساخت سدهای بالادست، سهم بیشتری از منابع آبی مشترک منطقه را به خود اختصاص داده‌اند.

به‌گفته FAO، کاهش شدید آبی که به عراق می‌رسد، مهم‌ترین عامل بحران کنونی است و دولت بغداد را ناچار به اعمال سهمیه‌بندی آب کرده است.

به‌گفته «حاج حسن»، ذخایر آبی عراق از ۶۰ میلیارد مترمکعب در سال ۲۰۲۰ به کمتر از چهار میلیارد مترمکعب در حال حاضر سقوط کرده است و انتظار می‌رود تولید گندم در این فصل ۳۰ تا ۵۰ درصد کاهش یابد.

او می‌گوید: «کشاورزی دیم و آبی در سراسر کشور به‌طور مستقیم تحت‌تأثیر قرار گرفته است.»

برای کاهش وابستگی به واردات، دولت عراق در سال‌های اخیر اقداماتی از جمله تأمین بذرهای پُربازده، نهاده‌های کشاورزی، ترویج آبیاری نوین و پرداخت یارانه خرید گندم انجام داده است؛ به‌گونه‌ای‌که قیمت تضمینی پرداختی به کشاورزان بیش از دو برابر قیمت جهانی گندم بوده است.

این سیاست هرچند پرهزینه در برخی فصل‌ها ذخایر راهبردی گندم عراق را به بیش از شش میلیون تن متریک رساند؛ میزانی که حتی ظرفیت سیلوهای کشور را نیز پشت سر گذاشت. دولت عراق که حدود ۵.۱ میلیون تن از محصول برداشت ۲۰۲۵ را خریداری کرده بود، در ماه سپتامبر اعلام کرد این ذخایر می‌تواند تا یک سال نیاز کشور را تأمین کند.

اما برخی کارشناسان، از جمله «هری استپانیان»، متخصص آب و بنیانگذار «مرکز تغییر اقلیم عراق»، اکنون انتظار دارند واردات دوباره افزایش یابد؛ امری که کشور را در برابر افزایش قیمت مواد غذایی و پیامدهای آن برای تجارت و بودجه دولت آسیب‌پذیرتر می‌کند.

او گفت: «بحران آب و امنیت غذایی عراق دیگر صرفاً یک مشکل زیست‌محیطی نیست؛ این بحران پیامدهای فوری اقتصادی و امنیتی دارد.»

پیش‌بینی اولیه FAO نشان می‌دهد نیاز عراق به واردات گندم در سال بازاریابی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ ممکن است به حدود ۲.۴ میلیون تن افزایش یابد.

بازار جهانی گندم در حال حاضر با مازاد عرضه مواجه است و گزینه‌های ارزان‌تری را پیش روی عراق می‌گذارد، اما این کشور بار دیگر ممکن است با نوسانات قیمتی روبه‌رو شود.

وزارت تجارت عراق به درخواست رویترز برای اظهارنظر درباره احتمال افزایش واردات پاسخی نداد.

در واکنش به بحران، وزارت کشاورزی عراق سطح کشت گندم آبی (وابسته به رودخانه) را به نصف سطح فصل گذشته رسانده است. همچنین، استفاده از سامانه‌های آبیاری نوین مانند آبیاری قطره‌ای و بارانی به‌جای آبیاری غرقابی در کانال‌های روباز که موجب تبخیر و نشت بالای آب می‌شود، الزامی شده است.

«مهدی ضمد القیسی»، مشاور وزیر کشاورزی عراق، گفت: «این برنامه در دو مرحله اجرا شده و هر دو مرحله نیازمند آبیاری مدرن است.»

در همین حال، کشت برنج که بسیار پرمصرف‌تر از گندم است، در سراسر کشور به‌طور کامل ممنوع شده است.

به‌گفته «عمار عبدالخالق»، رئیس اداره چاه‌ها و آب‌های زیرزمینی در جنوب عراق، تولید هر یک تن گندم در عراق به حدود یک‌هزار و ۱۰۰ مترمکعب آب نیاز دارد. جایگزینی آب رودخانه با اتکا بیشتر به چاه‌ها، مخاطره‌آمیز است.

 او هشدار می‌دهد: «اگر برداشت آب بدون مطالعات علمی ادامه یابد، ذخایر آب زیرزمینی کاهش پیدا می‌کند.» به‌گفته او، سطح آبخوان‌های بصره تاکنون سه تا پنج متر افت کرده است.

سامانه‌های آبیاری مبتنی‌بر آب زیرزمینی نیز هزینه‌بر هستند؛ مسئله‌ای که فشار اقتصادی مضاعفی بر روستاییان وارد می‌کند. روستاییانی که حدود ۳۰ درصد جمعیت عراق را تشکیل می‌دهند.

به‌گفته نماینده FAO، تاکنون حدود ۱۷۰ هزار نفر در مناطق روستایی به‌دلیل کمبود آب آواره شده‌اند. او تأکید می‌کند: «این فقط مسئله امنیت غذایی نیست؛ وقتی از منظر معیشت به آن نگاه کنیم، بحران بسیار عمیق‌تر است.»

الفتلاوی در مزرعه‌اش در نجف، اکنون این واقعیت را با تمام وجود لمس می‌کند. او سطح زیرکشت گندم خود را به یک‌پنجم میزان معمول کاهش داده و از میان ۱۰ کارگرش تنها دو نفر را نگه داشته است. او می‌گوید: «ما به آب رودخانه وابسته‌ایم.» |منبع: رویترز