در مراسم افتتاح نیروگاه‌های خورشیدی ۲۵۰ مگاواتی و آغاز عملیات اجرایی ۴۵۰ مگاوات دیگر، رئیس‌جمهور وعده داد در تابستان ۱۴۰۵ هیچ کارخانه‌ای با کمبود برق مواجه نمی‌شود. مسعود پزشکیان با تأکید بر اهمیت تسریع در ساخت نیروگاه‌های خورشیدی، از عزم دولت برای حل بحران برق در سال آینده خبر داد و گفت: «دولت مصمم است با افزایش ظرفیت تولید برق خورشیدی، مشکلات کمبود برق را حل کند و فشار بر صنایع را کاهش دهد. تمام قراردادهای موجود برای ساخت نیروگاه‌های خورشیدی می‌تواند در کمتر از یک سال به مرحله اجرا برسد.» او به استانداران دستور داد مجوزهای صادرشده برای ساخت نیروگاه‌ها را به‌دقت پیگیری کنند تا درصورت بروز مشکل در مسیر ترخیص پنل‌های خورشیدی از گمرک، موانع فوراً برطرف شوند.

اما سؤال اساسی این است که با چه برنامه‌ای و چگونه قرار است طی هفت ماه، ناترازی انرژی در کشور به حدی کاهش یابد که برق صنایع و کارخانه‌ها قطع نشود؟

طبق برنامه هفتم توسعه، دولت اهداف مشخصی برای رفع ناترازی برق در نظر دارد؛ مهم‌ترین آنها افزایش تولید برق از منابع تجدیدپذیر و بهینه‌سازی مصرف برق در کشور است. براین‌اساس، قرار است ظرفیت نیروگاه‌های خورشیدی و بادی به ۳۰ هزار مگاوات برسد و بهبود راندمان نیروگاه‌های موجود نیز در دستورکار قرار دارد.

در تابستان ۱۴۰۳ میزان ناترازی برق در تابستان ۱۸ هزار مگاوات بود و تابستان امسال به بیش از ۲۰ هزار مگاوات رسید؛ موضوعی که در عمل خاموشی را به سطح گسترده‌ای از مناطق مسکونی کشاند. پیگیری‌های «پیام ما» از سازمان ساتبا نشان می‌دهد ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر در حال حاضر به دو هزار و ۵۵۰ مگاوات رسیده و تا تابستان سال آینده امکان ایجاد ظرفیت جدید تا سه هزار و ۳۰۰ مگاوات میسر نیست.

رشد نیروگاه‌های خورشیدی نتوانسته ناترازی را جبران کند

«جعفر محمدنژاد سیگارودی»، معاون سرمایه‌گذاری سازمان ساتبا، درباره پیش‌بینی ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر کشور در تابستان سال آینده، به نکات قابل‌توجهی اشاره کرده است. به‌گفته او، از ظرفیت دو هزار و ۵۵۰ مگاوات انرژی‌های تجدیدپذیر کشور، ۶۸ درصد آن مربوط به انرژی خورشیدی است و به‌طور متوسط، هر هفته ۱۰۰ مگاوات به ظرفیت تولید برق تجدیدپذیر کشور اضافه می‌شود. البته او تأکید کرده است این رقم ثابت نیست و در برخی هفته‌ها ممکن است بیشتر یا کمتر شود؛ مثلاً در برخی ماه‌ها ممکن است ۲۰۰ مگاوات در هفته اضافه شود و در ماه‌های دیگر به ۷۰ مگاوات کاهش یابد. به‌گفته سیگارودی، این رشد ظرفیت تنها مربوط به پروژه‌های ساتبا نیست و بخش قابل‌توجهی از آن از طریق سرمایه‌گذاری‌های بخش خصوصی و پروژه‌هایی است که به‌صورت مستقل و با سرمایه‌گذاری خصوصی در حال اجراست.

با این اوصاف، یک محاسبه سرانگشتی نشان می‌دهد تا تابستان ۱۴۰۵ درنهایت سه هزار و ۳۰۰ مگاوات به ظرفیت تولید برق افزوده می‌شود؛ رقمی که کمتر از ۲۰ درصد ناترازی است که کشور تابستان امسال با آن درگیر بود. البته این در شرایطی است که میزان مصرف ثابت باشد؛ گزاره‌ای که بعید به‌نظر می‌رسد؛ چراکه تجربه نشان می‌دهد میزان مصرف در تابستان هر سال پنج تا هفت درصد افزایش می‌یابد.
از طرف دیگر، براساس آماری که رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران به «پیام ما» می‌دهد، بیش از نیمی از محدودیت‌های ناشی از ناترازی برق به بخش صنعت منتقل می‌شود. به‌گفته «آرش نجفی»، از ۲۰ هزار مگاوات ناترازی اعلام‌شده در تابستان امسال، ۱۲ هزار مگاوات از طریق اعمال محدودیت به بخش صنایع کنترل‌شده و مابقی سهم بخش خانگی بوده است.

او در واکنش به سخنان رئیس‌جمهور می‌گوید: «اگر منظور رئیس‌جمهور از اینکه تابستان ۱۴۰۵ برق صنایع قطع نمی‌شود، این باشد که تا قبل از شروع تابستان هیچ مشکل جدی‌ای پیش نخواهد آمد، شاید درست باشد؛ چراکه مصرف ما در حد ۵۵ هزار مگاوات است. اما پس از آغاز تابستان، با افزایش ۲۵ هزار مگاواتی حجم مصرف به‌دلیل استفاده از وسایل سرمایشی، قطعی برق دوباره گریبان‌گیر کشور خواهد شد.»

بخش خصوصی: این وعده‌ها نخ‌نماست

نجفی وعده‌های مشابهی را که در سال‌های گذشته از سوی وزارت نیرو درباره کاهش قطعی برق داده شده بود، یادآوری می‌کند و می‌گوید: «در تابستان‌های گذشته هم وعده داده شد خاموشی‌ها کاهش پیدا خواهند کرد، اما نه‌تنها این وعده‌ها عملی نشد، بلکه شدت قطعی‌ها بیشتر شد.»

این کارشناس انرژی تأکید دارد حتی اگر پروژه‌های جدید در زمینه تولید برق، مانند نیروگاه‌های خورشیدی و بادی، وارد مدار شوند، ظرفیت تولید همچنان به‌اندازه‌ای نیست که بتواند نیازهای تابستان ۱۴۰۵ را تأمین کند. به‌گفته نجفی، این پروژه‌ها به‌تنهایی نمی‌توانند مشکل ناترازی برق را حل کنند و تولید برق همچنان پایین‌تر از نیاز روزانه باقی خواهد ماند.

«حمیدرضا صالحی»، رئیس هیئت‌مدیره انجمن ساتکا نیز که در عرصه تولید برق فعالیت می‌کند، در مورد وعده رئیس‌جمهور به «پیام ما» می‌گوید: «چند سال است که وزارت نیرو به ما وعده می‌دهد دیگر خاموشی نخواهیم داشت، اما هر سال با رشد خاموشی‌ها روبه‌رو می‌شویم.»

این گفته‌ها نشان می‌دهد وعده‌های دولت در سال‌های گذشته بارها در عمل به چالش کشیده شده‌اند و حالا هم آنچه برای یک سال آینده به‌عنوان برنامه‌ای امیدبخش ارائه می‌شود، ممکن است تنها شعاری بی‌پشتوانه باشد.

وضعیت زیرساخت‌ها

صالحی به‌صراحت می‌گوید مشکل کمبود برق، ناشی از اعمال سیاست‌های نادرست از دهه ۸۰ است؛ چراکه از آن زمان سرمایه‌گذاری‌های لازم در بخش تولید انرژی به حداقل رسید. درحالی‌که دولت‌ها همواره از پروژه‌های جدید و راه‌حل‌های جایگزین سخن می‌گویند، به‌گفته رئیس انجمن ساتکا، «ما باید واقع‌بینانه نگاه کنیم. باید ببینیم پروژه‌های فعلی در چه مرحله‌ای هستند و چه میزان از آنها می‌توانند در زمان کوتاه به بهره‌برداری برسند».

او اضافه می‌کند: «اگر پروژه‌های جدید، مانند نیروگاه‌های خورشیدی، نیروگاه‌های حرارتی سیکل ترکیبی و دیگر پروژه‌های تجدیدپذیر به‌سرعت وارد مدار نشوند، قطعی برق برای صنایع و حتی خانگی در تابستان آینده غیرقابل‌اجتناب خواهد بود.»

آب و برق؛ مسائلی که نمی‌توان به‌سادگی از آنها گذشت

موضوع دیگری که صالحی به آن اشاره می‌کند، وضعیت نیروگاه‌های آبی کشور است. طبق گفته‌های او، این نیروگاه‌ها به‌دلیل کمبود منابع آبی و اولویت‌بندی آب برای کشاورزی و شرب، به‌ندرت می‌توانند در تولید برق به‌طور کامل بهره‌برداری شوند. درنتیجه، تنها گزینه‌های تجدیدپذیر مانند انرژی خورشیدی و بادی باقی می‌مانند که باید به‌سرعت توسعه یابند. حال آنکه نیروگاه‌های گازی و سیکل ترکیبی که در حال بهسازی هستند، فقط می‌توانند حدود ۱۵ درصد از کمبود برق را جبران کنند. رئیس هیئت‌مدیره انجمن ساتکا با توجه به سهم بالای بخش خانگی از مصرف برق معتقد است احتمالاً دولت از طریق انتقال بار خاموشی کارخانه‌ها به بخش خانگی بتواند جلوی خاموشی کارخانه‌ها را بگیرد: «ما سال بعد هم قطعاً خاموشی خواهیم داشت؛ چراکه تولید برق تغییر آنچنانی نداشته است؛ البته ممکن است برق کارخانه‌ها و صنایع را قطع نکنند و برق خانگی قطع شود.»

با وجود وعده‌های مکرر دولت و سخنان امیدوارکننده رئیس‌جمهور، واقعیت‌های موجود نشان می‌دهند تحقق وعده رفع قطعی برق در تابستان آینده به‌راحتی امکان‌پذیر نیست. صالحی و بسیاری از کارشناسان دیگر بر این باورند که تنها با بهینه‌سازی مصرف و سرعت‌بخشی در پروژه‌های تجدیدپذیر و رفع موانع موجود در مسیر تولید انرژی، می‌توان به کمبود برق در آینده نزدیک فائق آمد. اما آیا این وعده‌های دولت تنها شعارهایی برای جلب رضایت افکار عمومی است یا در پس آنها واقعیاتی نهفته است که در آینده‌ای نزدیک نمایان خواهد شد؟ زمان پاسخ این سؤال را خواهد داد.