جغرافیای سُماموس-سُمام‌موز

نام‌های گوناگونی چون «سُموموس»، «سُمام‌موز»، «سُمام»، «سُموموز»، «سُماموس (شاه‌سُمام)»، ‌«سوما‌سیاه»‌ که ریشه در تفاوت‌های گویشی در میان گویشوران گیلکی در نقاط مختلف گیلان و مازندران دارند، همگی به کوهی اشاره دارند که امروزه به سُماموس معروف است (هرچند بسیاری از افراد به اشتباه آن را «سَماموس» تلفظ می‌کنند).

از دیدگاه ارتفاع، سماموس الزاماً کوهی شاخص از قلل البرز و حتی البرز غربی محسوب نمی‌شود، اما شرایط و ویژگی‌های طبیعی و انسانی این کوه سبب شده از شهرت بسزایی برخوردار باشد. یکی‌ از دلایل این شهرت، قرار گرفتن این قله در جایگاه مرتفع‌ترین قله استان گیلان است. این کوه با موقعیت “‌26 َ50°36 عرض جغرافیایی شمالی و “‌03 َ23°50 طول جغرافیایی شرقی، در شرق استان گیلان هم‌مرز با استان مازندران و در میان شهرهای رامسر، چابکسر، واجارگاه و رحیم‌آباد واقع شده‌ است. سُماموس با ارتفاع سه هزار و ۷۰۳ متر، سه قله به‌نام‌های کوچِ سُموموس (سماموس)، پیلِ سُموموس (سماموس) و کوچ سُموموس غربی (سی‌پُشت) دارد.

در پیرامون کوه سماموس، آبادی‌های فراوانی شکل گرفته‌اند؛ از جوردشت (جواهردشت) در شمال، تا چَلمرود، نیلو، سَجیران و کاکرود در غرب، یاسور، دلیجان، سیاوش‌کوه و عروس‌محله در جنوب‌غربی و آبادی‌های نمک‌دره، سَده‌، جنت‌رودبار و جورده (جواهرده) در شرق و جنوب‌شرقی آن. علاوه‌براین، ده‌ها سرای گالشی و مناطق ییلاقی معروف بر دامنه‌ها و یال‌های این کوه پراکنده‌اند؛ از لَپاسَر، میان‌کلام، نی‌دشت و هفت‌خانی در جنوب تا ییلاق‌های راشه، علم‌سَرا و چنارچال از غرب به شرق دامنه‌ شمالی.

در توده کوهستانی سُماموس، صخره‌هایی وجود دارد که به‌دلیلِ شکلشان دارای شهرت هستند، که می‌توان از «شیرکَش» در مسیر جواهردشت به توکه‌سَر در حوالی قلّه سُماموس، «گیشه‌تَله» ‌و «نقاره‌تَله» ‌در خط‌الرأس جنوب‌غربی چنارچال و «شیر‌کش» در شرق قله سماموس در شمال‌غربی روبارکَش و «تیر بِزه سنگ» در مسیر سُماموس به بُزابن نام برد. علاوه‌براین، دو آستانه بر دو قله عمده آن وجود دارد؛ آستانه سیّدعلی و آستانه دیگر بر مرتفع‌ترین نقطه یال غربی آن، بر کوه سی‌پُشت.

از دیدگاه جغرافیایی سیاسی و تقسیمات اداری، قله این توده کوهستانی در بخش رحیم‌آباد شهرستان رودسر، در دهستان اِشکِوَر سفلی واقع ‌است. بخش‌های مختلف این توده کوهستانی، در دهستان‌های مختلفی گسترده شده با این توضیح که ورود به مباحث مرز‌بندی بخش و دهستان، شهرستان، برازنده یک سامانه طبیعی همچون کوهستان نیست. 

دامنه‌های شمالی آن در دهستان سیاهکلرود و اوشیان از بخش چابکسر و بخش‌هایی از دامنه شرقی و جنوب‌شرقی آن در استان مازندارن‌، شهرستان رامسر، دهستان‌های سخت‌سَر و جنت‌رودبار قرار گرفته است. این کوه از دیدگاه جغرافیای تاریخی میان سه منطقه جغرافیایی مهم قرار دارد؛ اِشکوَر در مناطق غربی و جنوب‌غربی، سیاهکلرود-جوردشت در شمال و منطقه جغرافیای جنت‌رودبار که دامنه‌های شرقی این کوه منطبق بر آن است. 

سُماموس توده‌ای نسبتاً منفرد در رشته‌کوه البرز است. این کوه به‌سبب جدایی نسبی از خط‌الرأس اصلی البرز و پیش‌آمدگی‌اش تا حوالی دریای کاسپین چهره‌ای متمایز دارد و در بیشتر مناطق جلگه مرکزی و شرقی گیلان خود‌نمایی می‌کند. دامنه و جبهه شمالی آن بی‌واسطه به سواحل کم‌ارتفاع و پست دریای کاسپین می‌رسد و همین پیوستگی مستقیم سبب شده است جبهه شمالی این کوه با اختلاف ارتفاعی و نیم‌رخی حدود سه هزار و ۸۰۰ متر، متفاوت از تمامی کوه‌های رشته‌کوه البرز از آستارا تا گرگان باشد. از دید ناظری در جلگه، چنین رُخی در کمتر کوهی مشاهده می‌شود. سماسوس از سوی غرب به دره عمیق پل‌رود (منطقه اِشکِوَر) و از شرق به دره چالک‌رود منتهی می‌شود. ازاین‌رو، در سه جبهه‌ شمالی، شرقی و غربی از بدنه‌ اصلی البرز جداست و تنها در بخش کوچکی از دامنه جنوب‌شرقی، از راه کوه بُزابن، با بدنه اصلی البرز در ارتباط است.

وضعیت ناهمواری

گستره کوه سُماموس شامل بلندی‌های خشن، سخت‌گذر، همراه با دره‌های تنگ و ژرف است. فاصله آن در خط مستقیم از قله کوه به خط ساحلی دریای کاسپین ۲۴ ‌کیلومتر است؛ این ‌نزدیکی نشان‌دهنده شیب خیلی زیاد این توده به‌سمت دریا (شمال) در یک فاصله کوتاه و تغییرهای شدید ارتفاعی در این محدوده است‌.‌ یال‌های منشعب سماموس، خط تقسیم آب میان حوضه رودخانه‌های غرب مازندران و شرق گیلان مانند پل‌رود، سُموش، اَژدها‌رود، صفا‌رود و… را پدید آورده‌اند. این توده کوهستانی، تاقدیسی مرکب است، محور عمومی آن از دامنه‌ جنوب‌شرقی، در حوالی آبادی گرماب‌دشت در دره‌ پُل‌رود (در جنوب‌شرقی جاده‌ رحیم‌آباد–اِشکِوَر)، آغاز می‌شود و تا شمال‌غربی جاده‌ رامسر–جورده (در محدوده‌ پارک جنگلی صفارود) امتداد می‌یابد. محور این تاقدیس، قوسی با تحدب رو به جنوب دارد: از پارک جنگلی صفارود با جهت شمال‌شرقی–جنوب‌غربی تا قله سُماموس ادامه می‌یابد و قله‌های چاله‌سَر، پُشتاور، اَرک‌سَر، گَبون و رورب‌کَش بر این یال جای گرفته‌اند.

یال دیگر از قله اصلی آغاز می‌شود و با جهت جنوب‌شرقی–شمال‌غربی تا جنوب‌شرقی آبادی گرماب‌دشت، در محل تونل زیاز در جاده‌ اِشکِوَر، ادامه می‌یابد؛ قله‌های توکه‌سَر، ریزینه‌بُن و سی‌پُشت روی این یال قرار دارند. قله‌ اصلی سماموس در رأس این قوس جای گرفته است.

این تاقدیس مرکب به‌وسیله ده‌ها گسل در جهات مختلف، گاه عمود و گاه موازی با محور آن، شکسته شده است. این مسئله در شکل‌گیری ناهمواری‌ها و سیمای توپوگرافی این کوهستان نقش مهمی دارد‌.

این میان دو گسل، از بقیه مهم‌ترند. گسل نخست، راندگی سُماموس که از حوالی جنوب آبادی جوردشت (‌سرای چوپانی دورگه‌دشت) شروع می‌شود، با‌ جهت شرقی-‌غربی، دیواره و پرتگاهی گسلی در یال شمالی-شمال‌غربی در انتهای حوضه سُموش به وجود آورده است‌. پرتگاه سنگی ‌گسل تا جنوب آبادی سَجیران کشیده می‌شود.

ساختار زمین‌شناسی کوه سماموس تأثیر زیادی در شکل و فرم کلی آن دارد. قسمت بزرگی از دامنه‌های غربی و جنوب‌غربی کوه از سنگ‌های کنگلومرا ساخته شده که در مناطق مختلف مثل اطراف روستاهای لیما، کاکرود و جورده، پرتگاه‌ها و سنگ‌نماهای بزرگی پدید آورده‌اند. در خط‌الرأس و دامنه‌های غربی و جنوبی، سنگ‌های آهکی پرتگاه‌های بلند و صخره‌ای را شکل داده‌اند. به همین دلیل، حتی اگر در جنوب قله مناطقی نسبتاً هموار وجود داشته باشد، برخی بخش‌های کوه با پرتگاه‌های بلند صخره‌ای پایان می‌یابند.

در منطقه کُلام داغوله که در جنوب‌غربی قله اصلی قرار دارد، چندین دریاچه فصلی در بهار به‌دلیل آب جاری از قلل اطراف شکل می‌گیرند. قلل مهم اطراف این منطقه همه ارتفاع بالای سه هزار متر دارند، مثل سُماموس (۳۷۰۳ متر) و لزنچاک (۳۳۴۹ متر) در شرق، کوه سوته‌سرا (۳۱۲۳ متر) و هفت‌خانی (۳۰۶۴ متر) در جنوب و چند کوه دیگر در غرب و شمال‌غربی.

در دامنه جنوبی کوه، سنگ‌های آهکی دوره ژوراسیک و کرتاسه به‌دلیل انحلال و فرسایش، دره‌های عمیق و کانیونی شکل داده‌اند که مشهورترین آنها دره شیلی‌سرا است. مسیر این دره از پسکلاسی تا لپاسر کشیده شده است.

ادامه خط‌الرأس‌های کوه سُماموس به‌سمت دریای کاسپین، مجموعه‌ای از کوه‌های جنگلی را شکل می‌دهد، که به شرح آنها از شرق استان در مرز مازندران به‌سوی غرب تا دره پُل‌رود به‌عنوان مرز طبیعی پایانی یال‌های منشعب از سُماموس می‌پردازیم. این کوه‌ها شامل ارتفاعات جنوبی مناطق شرقی گیلان مثل چابکسر، اوشیان، قاسم‌آباد، سیاهکلرود و رحیم‌آباد هستند. یکی از خط‌الرأس‌های اصلی سماموس به‌سمت شمال‌شرق از قله منشعب شده و تا کوه ایلمیلی در مرز گیلان و مازندران ادامه دارد که میاناب رودخانه‌های صفارود و آچیرود را شکل می‌دهد. کوه‌های این خط‌الرأس شامل وَژک، اَرک‌سَر، پُشتاوَر و چاله‌سَر هستند.

یال دیگر، از کوه اَرک‌سَر به‌سمت شمال‌غربی تا جنوب قاسم‌آباد سفلی امتداد دارد. در این مسیر تمشه‌کوه (با ارتفاع دو هزار و ۴۱۰ متر) اولین کوه بدون پوشش جنگلی در شرق گیلان است. در شمال تمشه‌کوه، ییلاقی واقع شده و خط‌الرأس به کوه خنم‌گردن و سپس تارم‌کوه (یک‌هزار و ۷۱۴ متر) می‌رسد. این کوه‌ها سرشاخه‌های رودخانه‌های آچیرود و خشکه‌رود هستند.

بعد از تارم‌کوه ارتفاع خط‌الرأس کاهش می‌یابد و به قلل پیل‌گیشار و کوچ‌گیشار می‌رسد. جبهه شمالی گیشار به دره سیاه‌لات منتهی می‌شود. در جبهه رو به دریای البرز، کوه بلک‌کوه (ارتفاع ۳۷۷ متر) و شاه‌سرمس (۴۸۲ متر) قرار دارند. کوه‌های دیگری مثل لَجین‌کی، تله‌سر و اَژقله‌گردن در جنوب و جنوب‌شرقی گوزل‌بُن روی خط‌الرأسی در میاناب رودخانه‌های مرسارود و کوش‌کوه قرار دارند.

آخرین کوه‌های این منطقه پیش از دره پل‌رود، زبیله‌گردن و قلعه‌گردن هستند. به‌دلیل وجود دره‌های عمیق اطراف مثل پل‌رود، کاکرود، تُکامجان و چالک‌رود و همچنین جبهه مسطح شمالی روبه‌روی دریای خزر، کوه سماموس شکلی توده‌ای و فلات‌مانند پیدا کرده است. اختلاف ارتفاع زیاد، مثل رخ شمالی حدود سه هزار و ۸۰۰ متر و بخش‌های دشت‌مانند در جنوب (مانند داغوله)، این وضعیت را در نقشه و تصاویر ماهواره‌ای به‌خوبی نشان می‌دهد.

در دامنه‌های گیلانی کوه سُماموس، ۶۹۳ چشمه شناسایی شده است. وجود لایه‌های ضخیم آهکی و شرایط آب‌وهوایی مناسب، به‌ویژه بارش برف زیاد به‌دلیل نزدیکی به دریای خزر، باعث فراوانی این چشمه‌ها شده است. چشمه‌ها در مناطق کوهستانی مهم‌ترین منبع آب محسوب می‌شوند و بسیاری از روستاها و سراهای گالشی در دامنه‌های کوه به همین چشمه‌ها وابسته‌اند. چشمه‌های معروفی مثل درازمالگه (سجیران) و سیاه‌چشمه (آب معدن) لپاسر در این منطقه قرار دارند.

کوه سماموس به‌عنوان منبع اصلی آب برای جوامع اطراف از کلاچای تا شرق رامسر و مناطق کوهستانی اشک‌ور و جنت‌رودبار شناخته می‌شود. بزرگ‌ترین رودخانه گیلان، پل‌رود، نیز بخشی از آب خود را از این کوه دریافت می‌کند. رودخانه‌های مهمی مثل پل‌رود، سموش، گزاف‌رود، خشکه‌رود، آچی‌رود، صفارود، نسارود و چالک‌رود از این کوه سرچشمه می‌گیرند و به دریای خزر می‌ریزند.

به‌دلیل اهمیت زیستی و منابع آبی این کوهستان، بخشی از دامنه‌های آن به‌عنوان اثر طبیعی ملی، منطقه حفاظت‌شده و منطقه شکارممنوع تعیین شده است.

منطقه حفاظت‌شده سَرولات-جواهردشت

این منطقه با مساحت ۲۱ هزار و ۲۵۴ هکتار در شرق استان گیلان (بخشی از آن در استان مازندران) واقع شده است. سرو‌لات و جواهر‌دشت در سال ۱۳۷۸ منطقه حفاظت‌شده اعلام شد. این ناحیه (با حداقل ۱۰ متر و ارتفاع حداکثر سه هزار و ۵۰۰ متر از سطح دریای آزاد) منطقه‌ای کوهستانی است که در پای کوه سماموس واقع شده است و به‌واسطه بارش زیاد (۱۱۵۰ میلی‌متر در سال)‌، رودخانه‌های فراوانی را در خود جای داده است‌. سیمای غالب منطقه جنگلی است و در ارتفاعات اکوسیستم علفزار جایگزین جنگل می‌شود. وجود اختلاف ارتفاع زیاد سبب شکل‌گیری جوامع و تیپ‌های گیاهی (به‌ویژه جنگلی) شده است. گونه‌های گیاهی بارز منطقه عبارت‌اند از‌:‌ ممرز، راش، آزاد، انجیلی، شمشاد، شیردار، پلت، نمدار، ملج، لیلکی، فندق، گردو، بلند مازو. از جمله گونه‌های مهم جانوری منطقه می‌توان به کل و بز، مرال، شوکا، گراز، گربه‌جنگلی، شنگ، خرس قهوه‌ای، پلنگ، قرقاول، کبک دری و ماهی قزل‌آلای خال‌قرمز اشاره کرد. کل‌وبز یکی از گونه‌های بارز این منطقه است که بیشترین جمعیت این گونه در گیلان را دارا است.

منطقه شکارممنوع اِشکوَرات

این منطقه با مساحتی معادل ۳۰ هزار و ۳۴۷ هکتار و محیطی در حدود ۸۲ کیلومتر، در شهرستان رودسر واقع شده است و آذر ۱۳۸۱ از سوی سازمان حفاظت محیط‌زیست به‌عنوان منطقه شکارممنوع اعلام شد و فروردین ۸۷ برای ‌مدت پنج سال دیگر تمدید شد. قسمت اعظم جنوب و غرب این منطقه پوشیده از جنگل است و بقیه آن را اراضی دیم تشکیل می‌دهد. از نظر پستی و بلندی دامنه، ارتفاعی بین ۵۰۰ تا دو هزار و ۵۰۰ متر را در‌بر‌می‌گیرد که سرشاخه‌های متعددی از رودخانه‌های گزاف‌رود و پل‌رود در این منطقه جاری است. بلوط، راش‌، انجیلی‌، آزاد‌‌، گردو و فندق از گیاهان چوبی شاخص منطقه است و از مهم‌ترین جانوران آن می‌توان به مرال، شوکا‌، خرس قهوه‌ای‌، پلنگ‌، گرگ‌، قرقاول‌، عقاب جنگلی‌، عقاب طلایی‌، سارگپه و طرلان اشاره کرد.

چشمه «دم‌کش فَکِجوَر»

چشمه منحصربه‌فرد «دم‌کش فَکِجوَر» در محدوده‌ای به مساحت ۵۰۰ مترمربع در مجاورت آبادی فَکِجوَر در شهرستان رودسر واقع شده است. آبادی فکجور از شمال به آبادی کرات‌محله، از شرق به کبوتر‌آبکش و ولاب‌سر و از غرب به میش‌سرا و از جنوب به پورسرا و پشته‌سران محدود می‌شود. جریان آبی متناوب این چشمه منظره بدیعی می‌آفریند که بازدیدکنندگان بسیاری را به‌ویژه در فصل تابستان به خود جلب می‌کند. تناوب جریان آب چشمه معمولاً هر ۳۰ تا ۴۵ دقیقه تکرار می‌شود و ممکن است چند ساعت یا حتی چند روز خشک بماند. در حال‌ حاضر از آب چشمه برای آبیاری مزارع پایین‌دست نیز استفاده می‌شود. شمشادستانی به مساحت ۸۰۰ مترمربع چشمه دم‌کش را احاطه کرده است. این چشمه در سال ۱۳۸۸ به‌عنوان اثر طبیعی ملی ثبت شد.