با اینکه در سال ۹۷ ممنوعیت برداشت و فروش خاک، به‌ویژه از جزایر خلیج فارس، به تصویب رسید و به تمامی نهادها ابلاغ شد، اما اگر در اینترنت عبارت «فروش خاک هرمز» را جستجو کنید، به وضوح می‌بینید که این فعالیت همچنان در میان صنایع و افراد مختلف رونق دارد. فروش و استخراج خاک هرمز به یکی از موضوعات نگران‌کننده در سال‌های اخیر تبدیل شده است و این مسئله چالش‌هایی جدی برای حفاظت از منابع طبیعی ایجاد کرده است. در این مقاله قصد داریم به این موضوع بپردازیم که چرا برداشتن خاک هرمز قانونی نیست.

چه چیزی باعث رنگ قرمز خاک هرمز می‌شود؟

زمانی که بلیط قطار می‌گیرید یا از طریق روش‌های حمل‌ونقل دیگر به جزیره هرمز سفر می‌کنید، حتما کوه‌های خوراکی هرمز را از نزدیک خواهید دید. خاک قرمز یکی از کوه‌های هرمز که به نام کوه خوراکی شناخته می‌شود، به دلیل وجود ترکیبات شیمیایی مانند اکسیدهای فلزی و ناخالصی‌های نمکی این رنگ را به خود گرفته است. وقتی ترکیبات نمکی، غیر از سدیم کلرید باشند، می‌توانند رنگ‌های متفاوتی مانند صورتی، آبی، زرد و قرمز را تولید کنند. این ناخالصی‌ها باعث شده‌اند که خاک هرمز رنگ‌های متنوعی داشته باشد. مردم محلی از این خاک برای تهیه غذا، ترشی و سس استفاده می‌کنند و همچنین در صنایع دستی نیز کاربرد دارد.

در گذشته، این خاک برای تولید رنگ‌های با کیفیت بالا مورد استفاده قرار می‌گرفت و صادرات آن به عنوان یکی از محصولات کلیدی هرمز شناخته می‌شد. اما اکنون صادرات این خاک متوقف شده تا از آسیب به طبیعت جزیره جلوگیری شود.

خبر خوب این است که بدون آسیب رساندن به خاک هرمز، می‌توان از زیبایی‌های این منطقه بهره‌مند شد. اگر به هرمز سفر کردید، حتماً از موزه دکتر نادعلی دیدن کنید. این موزه کوچک اما زیبا، محلی است که صنایع دستی مردم محلی با دقت و نظم خاصی به نمایش گذاشته شده‌اند. بازدید از این موزه نشان می‌دهد که رنگ چه نقشی در فرهنگ هرمز ایفا می‌کند.

آسیب‌های زیست‌محیطی

زمانی که بلیط قطار بند عباس را می‌گیرید و پا به جزیره هرمز می‌گذارید، بوم‌گردانانی را می‌بینید که از نقاط مختلف کشور برای انجام فعالیت‌های هنری به اینجا آمده‌اند. برخی از این افراد برای کسب درآمد خود، خاک زیبای هرمز را در شیشه‌های کوچک و بزرگ بسته‌بندی کرده و به فروش می‌رسانند. همچنین در این جزیره غارهای نمکی وجود دارد که اهالی محلی از آن برای مصارف خوراکی و گاهی درمان استفاده می‌کنند. اما برداشت بی‌رویه از این منابع طبیعی باعث بروز آسیب‌های جدی به محیط زیست جزیره شده است.

عدم رعایت مصوبه

خاک جزیره هرمز دارای ترکیبات آتشفشانی و غنی از اکسیدهای آهن است. تنوع رنگ‌ها شامل زرد، سفید، قرمز، قهوه‌ای، سبز، فیروزه‌ای، کرم، طلایی و نارنجی باعث شده است که هنرمندان به شدت به استفاده از این خاک تمایل داشته باشند و برخی حتی آن را به عنوان طلا توصیف می‌کنند. وجود مواد معدنی و کانی‌های قابل استخراج در این خاک آن را به یکی از محصولات با ارزش تبدیل کرده است.

با وجود اینکه ممنوعیت فروش و برداشت خاک از جزایر خلیج فارس در سال ۹۷ تصویب شده و به نهادهای مربوطه ابلاغ گردیده است، اما جستجوی ساده‌ای در اینترنت نشان می‌دهد که فروش خاک هرمز همچنان یک فعالیت پر رونق بین صنایع و افراد مختلف است.

طلای سرخ جزیره هرمز: ثروتی در خطر

خاک سرخ جزیره هرمز به عنوان یک منبع با ارزش اقتصادی شناخته می‌شود. تا چند سال پیش، مقادیر زیادی از این خاک با ارزش به کشورهای دیگر صادر می‌شد و در صنایع مختلفی همچون رنگ‌سازی، تولید لوازم آرایشی، شیشه و سرامیک مورد استفاده قرار می‌گرفت. اما به تازگی گزارش‌هایی از کاهش صادرات این ماده گرانبها به گوش می‌رسد، صادراتی که ادامه آن می‌تواند منجر به تخریب و نابودی خاک سرخ هرمز شود.

تحقیقات مرکز تحقیقات محیط زیست دریایی هرمز نشان داده است که ذرات خاک سرخ که در اثر برداشت‌های غیر اصولی از بزرگترین معدن این خاک در جزیره پراکنده شده‌اند، تأثیرات منفی بر کیفیت هوا و شفافیت آن دارند. این وضعیت به طور غیرمستقیم بر اکوسیستم‌های محلی و جوامع زنده تأثیر می‌گذارد. بر اساس ارزیابی‌های اداره کل حفاظت محیط زیست هرمزگان، برای بازگرداندن وضعیت به حالت طبیعی حداقل پنج سال زمان لازم است و این برداشت‌ها ممکن است منجر به افزایش فلزات سنگین در منطقه شود.

همچنین، با توجه به موقعیت جغرافیایی معدن و تأسیسات بارگیری، تخریب فضای سبز و پوشش گیاهی در مسیر حمل خاک نیز مشاهده شده است که این موضوع بر اکوسیستم خشکی و گیاهان منطقه تأثیر خواهد گذاشت.

مقصد صادرات خاک ایرانی

در اواسط دهه نود، رسانه‌ها خبرهایی درباره فروش خاک قرمز هرمز به کشورهای اروپایی و عربی برای تولید لوازم آرایشی منتشر کردند. این خبر جنجال‌های زیادی به پا کرد و در نهایت منجر به تعطیلی معدن خاک سرخ هرمز شد. مسئولان استانی بارها به رسانه‌ها مراجعه کرده و ادعا کردند که فروش خاک صحت ندارد و بر ارزش‌های معدنی این خاک تاکید کردند.

کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، مقصد اصلی خاک‌های با کیفیت ایرانی هستند. زمین‌های این کشورها به دلیل ماسه‌ای و آهکی بودن، قابلیت کشت و زرع ندارند و به همین دلیل به دنبال خرید خاک حاصلخیز از کشورهای دیگر هستند. خاک هرمز به دلیل غنای بالای مواد آلی خود، یکی از گزینه‌های جذاب برای این کشورها محسوب می‌شود.

وضعیت قانونی برداشت خاک

برداشت خاک جزیره هرمز به صورت قانونی و غیرقانونی انجام می‌شود و اهمیت آن در صنایع مختلف باعث شده است که برخی آن را با نفت مقایسه کنند. مدیرکل محیط‌زیست هرمزگان اعلام کرده است که برداشت خاک سرخ از معادن هرمز تا سال ۱۴۰۵ ادامه خواهد داشت. با این حال، وی تأکید می‌کند که طبق طرح جامع جزیره هرمز، برداشت این خاک ممنوع شده است. علی‌رغم این ممنوعیت، مجوزهایی برای برداشت خاک صادر شده که نهادهای مربوطه مانند سازمان حفاظت محیط‌زیست در آن نقشی ندارند.

فروش خاک ممنوع است

برداشت‌های بی‌رویه از خاک جزیره هرمز در سال‌های اخیر به حدی رسیده که حتی برداشت‌های جزئی از این خاک نیز ممکن نیست و این وضعیت حیات جزیره را تهدید می‌کند و احتمال حذف آن از نقشه را افزایش می‌دهد. گر روند فروش خاک در جزیره هرمز ادامه یابد، در چند سال آینده این جزیره به یک ناکجاآباد تبدیل خواهد شد! تصویب قانونی در مجلس مبنی بر ممنوعیت فروش خاک به خارج از کشور، گامی مهم در راستای حفاظت از محیط‌زیست به شمار می‌رود و اگر به طور کامل اجرایی شود، می‌تواند نقش مؤثری در حفظ این جزیره ایفا کند.

سخن پایانی

با توجه به اهمیت و ارزش بالای خاک سرخ هرمز و تأثیرات منفی برداشت‌های بی‌رویه بر محیط زیست و اکوسیستم‌های محلی، ضروری است که اقدامات جدی برای جلوگیری از ادامه این روند انجام شود. حفظ این منبع طبیعی نه تنها برای آینده جزیره هرمز بلکه برای حفاظت از منابع ملی کشور حیاتی است. باید توجه داشت که خاک یک سرمایه ملی است و هیچ‌کس نباید اجازه داشته باشد به سادگی آن را به تاراج ببرد. نهادهای نظارتی باید فعال‌تر عمل کنند تا از تخریب این منابع ارزشمند جلوگیری شود و آینده‌ای پایدار برای جزیره هرمز فراهم گردد.