بحران زوال جنگل‌های بلوط لرستان

جنگل‌های بلوط لرستان با گستره‌ای فراتر از یک میلیون و ۵۰۰ هزار هکتار، بخش عمده ساختار زیست‌محیطی زاگرس مرکزی را شکل می‌دهند. هم‌اکنون عارضه زوال و خشکیدگی، پایداری این پهنه جنگلی را مختل کرده است.

ابعاد و مناطق بحرانی خشکیدگی

بر اساس داده‌های ارائه شده توسط نوشین بیرجندی، شدت پدیده زوال در پهنه‌های مختلف لرستان یکنواخت نیست:

• مناطق جنوبی: در شهرستان‌های پلدختر، کوهدشت و خرم‌آباد وضعیت بحرانی گزارش شده و میزان خسارت در بخش‌هایی از این مناطق به ۷۵ تا ۱۰۰ درصد رسیده است.
• منطقه دادآباد: حدود ۴۰ درصد از زیست‌توده درختی این محدوده در اثر پیشروی خشکیدگی به طور کامل از بین رفته است.

ریشه‌ها و عوامل تشدید زوال

عوامل چندگانه اقلیمی و دخالت‌های انسانی، درختان بلوط را آسیب‌پذیر کرده‌اند:

• تغییر اقلیم: کاهش مستمر بارندگی و افزایش دمای میانگین، توان اکولوژیک درختان را کاهش داده است.
• فشارهای انسانی و کاربری اراضی: گسترش کشاورزی، چرای مفرط دام، تغییر کاربری خاک، حریق و فعالیت‌های معدن‌کاری به تخریب پیوسته عرصه‌ها منجر شده است.
• آفات ثانویه: درختانی که تحت تنش‌های دمایی و کم‌آبی تضعیف شده‌اند، در برابر هجوم قارچ‌ها و آفات گیاهی توان پایداری ندارند و روند خشکیدگی آن‌ها شتاب می‌گیرد.

راهبردهای مدیریتی و مهار بحران

برای جلوگیری از پیشروی کانون‌های بیابانی در غرب کشور، راهکارهای فنی و اقتصادی زیر پیشنهاد شده است:

1. آبخیزداری و حفظ رطوبت: تمرکز بر ذخیره آب در خاک با اجرای سازه‌های آبخیزداری جهت کاهش تنش خشکی بر ریشه‌ها.
2. کاشت گونه‌های مقاوم: شناسایی رویشگاه‌های بومیِ پایدار در ارتفاعات و تکثیر بلوط‌های مقاوم در عرصه‌های تخریب‌شده.
3. ایجاد معیشت جایگزین: پیاده‌سازی طرح‌های زراعت چوب در زمین‌های کم‌بازده به همراه توسعه زنبورداری و مرتع‌داری پایدار جهت کاستن از فشار معیشتی بومیان بر درختان.
4. اصلاح مقررات معادن و یگان حفاظت: لغو یا بازنگری مجوز معادن مستقر در محدوده رویشگاه‌ها، توقف توسعه کارگاه‌های معدنی مجاور، و افزایش پایگاه‌ها و نیروهای مجهز یگان حفاظت اراضی.
5. توسعه ذخیره‌گاه‌های جنگلی: تثبیت و استمرار روند حفاظتی در ذخیره‌گاه‌های بلوط برای ممانعت از نابودی ژرم‌پلاسم گیاهی زاگرس.