ایران در کانون خشکسالی پایدار

سازمان جهانی هواشناسی (WMO) در گزارش «وضعیت منابع آب جهان در سال ۲۰۲۵» که در روزهای گذشته منتشر شده، تخمین سطح آب دریاچه ارومیه به «بسیار پایین‌تر از حد نرمال» را یکی از رخدادهای هیدرولوژیکی مهم دریاچه‌ها عنوان کرده است.

براساس این بررسی، از نظر هواشناسی، سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ دوره‌ای با گرمای استثنایی، رکوردشکنی غلظت گازهای گلخانه‌ای و ادامه روند انباشت گرما در اقیانوس‌ها بود. هر پنج سال این دوره در میان گرم‌ترین سال‌های ثبت‌شده قرار گرفتند و جریان ال‌نینو ـ نوسان جنوبی نیز بر شرایط اقلیمی اثر گذاشت. در این مدت، گرمای اقیانوس‌ها هم روند افزایشی داشت و در سال ۲۰۲۳ و بار دیگر در سال ۲۰۲۴ به سطوح بی‌سابقه‌ای رسید. این شرایط چرخه آب در جهان را تغییر داد و بر میزان تبخیر، الگوهای بارش، ذخیره برف و یخ، رطوبت خاک و شکل‌گیری رواناب اثر گذاشت. در این گزارش، کاهش بارش در چند شاخص مستقل هیدرولوژیک بازتاب پیدا کرده است.

کاهش ورودی آب به مخازن

ورودی آب به مخازن در سال ۲۰۲۵ در سراسر خاورمیانه، شرق اروپا، آسیای مرکزی و بخش‌هایی از آمریکای شمالی و جنوبی، پایین تا بسیار پایین‌تر از حد نرمال بود. سازمان جهانی هواشناسی «ورودی آب به مخازن» را به‌طور جداگانه بررسی کرده است، چون این شاخص کمتر از میزان آب ذخیره‌شده، تحت‌تأثیر نحوه مدیریت و بهره‌برداری از سدها قرار می‌گیرد.

بر پایه این بررسی، در سال ۲۰۲۵، در چندین منطقه جهان الگوی گسترده‌ای از ورودی کمتر از حد نرمال به مخازن مشاهده شده است. در خاورمیانه، از جمله بخش‌هایی از ایران، ترکیه و جمهوری عربی سوریه و همچنین در آسیای مرکزی، از جمله ازبکستان، تاجیکستان، قرقیزستان و افغانستان، ورودی آب به مخازن پایین تا بسیار پایین‌تر از حد نرمال بود. این وضعیت با خشکسالی حاکم بر این مناطق همخوانی داشت.

در میانه سال آبی ۱۴۰۵ هم بررسی شاخص خشکسالی SPI در فروردین، با وجود بارش حدود ۳ درصد بیشتر از میانگین بلندمدت در مقیاس کشور، از تداوم خشکسالی در شش سال گذشته حکایت داشت. به گفته مدیرکل «دفتر اطلاعات و داده‌های آب کشور»، خشکسالی متوالی به انباشت کسری مخازن، به‌ویژه در آب‌های زیرزمینی، انجامید و نگذاشت بارش‌ها کم‌آبی‌های انباشته را جبران کند. در واقع، با اینکه وضعیت بارش نرمال گزارش می‌شد، در همان مقطع ۱۱ استان با جمعیتی بیش از ۳۵ میلیون نفر در شرایط بارشی زیرنرمال قرار داشتند.

اکنون با گذشت شش ماه و آغاز سال آبی جدید، طبق اعلام دفتر اطلاعات و داده‌های آب کشور، حدود ۴۸ درصد مخازن پر است و وضعیت بارش‌ها در مقایسه با بلندمدت نرمال ارزیابی می‌شود، اما در استان‌هایی از جمله تهران و قم کاهش بیش از ۳۵ درصدی بارش نسبت به بلندمدت ثبت شده است.

نگاهی به وضعیت دریاچه‌ها

سازمان جهانی هواشناسی در بخشی از بررسی سالانه خود، سطح پهنه‌های آبی را ارزیابی کرده است. در سال ۲۰۲۵، سطح آب برخی دریاچه‌ها و مخازن در آفریقا بسیار بالاتر از حد نرمال بود، در حالی که «دریاچه کاریبا» در رود زامبزی و برخی پهنه‌های آبی در کانادا و آرژانتین پایین تا بسیار پایین‌تر از حد نرمال قرار داشتند. در منطقه نزدیک به ایران نیز سطح آب «دریاچه بی‌شهیر» ترکیه پایین‌تر از حد نرمال بود. در میان دریاچه‌های ایران، این گزارش بزرگ‌ترین پهنه آبی داخلی ایران را مدنظر قرار داده که در سال ۲۰۲۵ «با سطح آب بسیار پایین‌تر از حد نرمال مواجه بود». با وجود جای گرفتن خشکی دریاچه ارومیه در مهم‌ترین رویدادهای هیدرولوژیکی سال در گزارش سازمان جهانی هواشناسی، بهار امسال تراز دریاچه ارومیه به ۱۲۷۱ متر رسید که در طول شش سال گذشته بی‌سابقه بود. تراز دریاچه در ۲۴ شهریور ۱۲۷۰.۶۳ متر گزارش شد که نسبت به مهرماه ۱.۱۳ سانتی‌متر افزایش را نشان می‌داد. اکنون دومین دریاچه شور دنیا ۲ میلیارد و ۶۷۰ میلیون مترمکعب آب دارد. این رقم در مدت مشابه سال گذشته ۳۶۰ میلیون مترمکعب بود.

با این همه، دریاچه ارومیه همچنان تحت‌تأثیر عواملی مانند سدسازی، برداشت بی‌رویه و مدیریت نادرست منابع آب قرار دارد و خشکسالی‌های پیوسته و کاهش بارش هم فشار بر آن را افزایش می‌دهد. بنابراین افزایش حجم آب در سال آبی جاری را نمی‌توان به‌تنهایی نشانه بازگشت دریاچه به وضعیت پایدار دانست، چراکه تداوم این وضعیت به شرایط بارش و مدیریت منابع آب در سال‌های پیش‌رو وابسته است.

خشکسالی در ایران، ارمنستان، ترکیه، سوریه و اردن

سازمان جهانی هواشناسی در بررسی وضعیت پنج‌ساله، از خاورمیانه به‌عنوان یکی از کانون‌های پایدار خشکسالی یاد کرده است؛ جایی که ایران، عراق، سوریه و اردن سال‌های خشک پی‌درپی و به‌طور مداوم ذخیره آب در خشکی (TWS) پایین‌تر از حد نرمال را تجربه کردند. طبق این گزارش، خشکسالی گسترده در این سال همچنان بخش‌هایی از منطقه مدیترانه و خاورمیانه را تحت‌تأثیر قرار داد.

سال ۲۰۲۵ در ترکیه خشک‌ترین سال از ۱۹۶۴ بود. براساس داده‌های «سازمان هواشناسی ترکیه»، بارش سالانه در این کشور ۲۸ درصد کمتر از حد نرمال بود و در بخش‌هایی از جنوب‌شرق ترکیه، این کاهش به بیش از ۶۰ درصد رسید.

ارمنستان خشک‌ترین زمستان خود را از سال ۱۹۳۵ از سر گذراند؛ به‌طوری‌که میزان بارش فصلی در زمستان ۲۰۲۴/۲۰۲۵ به ۵۲ درصد میانگین رسید. در سوریه، فصل بارش ۲۰۲۴/۲۰۲۵ در مقیاس ملی، کم‌بارش‌ترین فصل در ۶۰ سال گذشته بود و اردن هم گزارش کرد که دوره ژانویه تا مه ۲۰۲۵ خشک‌ترین دوره مشابه از سال ۱۹۹۵ بوده و این وضعیت خسارت‌های قابل‌توجهی به محصولات کشاورزی وارد کرده است.

براساس این گزارش، در ایران میزان بارش بهاری ۴۴ درصد کمتر از حد نرمال بود و به کمبود شدید آب منجر شد.

چشم‌انداز سال آبی جدید

در فروردین امسال، با وجود آنکه بارش کشور در مقایسه با میانگین بلندمدت حدود ۳ درصد بیشتر و در محدوده نرمال گزارش شده بود، بررسی شاخص خشکسالی SPI در مقیاس کشوری همچنان از تداوم خشکسالی در شش سال گذشته حکایت داشت. در همان زمان، ۱۱ استان با جمعیتی بیش از ۳۵ میلیون نفر در شرایط بارشی زیرنرمال قرار داشتند.

در آستانه سال آبی جدید، پیش‌بینی افزایش بارش در ماه‌های پیش‌رو با هشدارها درباره ال‌نینو همراه شده است. سازمان جهانی هواشناسی از ماندگاری ال‌نینو دست‌کم تا فوریه ۲۰۲۷ و تشدید آن در ماه‌های آینده خبر داده و پیش‌بینی‌ها در ایران از افزایش بارش در ماه‌های پیش‌رو خبر می‌دهد. اما اینکه بارش بیشتر تا چه اندازه می‌تواند از شدت خشکسالی و کمبود آب بکاهد، به متغیرهای دیگری هم بستگی دارد.

پژوهش‌های اقلیمی می‌گویند افزایش بارش لزوماً به کاهش خشکسالی در آینده نمی‌انجامد. در پژوهشی با عنوان «ارزیابی خشکسالی‌های هواشناسی آینده در ایران» که اوت ۲۰۲۶ در مجله Scientific Reports منتشر شد، پژوهشگران با استفاده از ۲۵ مدل اقلیمی و چهار سناریوی تغییر اقلیم، خشکسالی هواشناسی ایران را در دوره ۲۰۷۱ تا ۲۱۰۰ بررسی کردند. نتایج نشان می‌دهد اگرچه مدل‌ها در برخی سناریوها افزایش بارش را در بخش‌هایی از کشور پیش‌بینی می‌کنند، افزایش دما و در پی آن افزایش تبخیر و تعرق بالقوه می‌تواند شدت و طول دوره خشکسالی را افزایش دهد. طبق پیش‌بینی‌ها، این تأثیرات در شمال‌غرب و جنوب‌شرق ایران پررنگ‌تر خواهد بود.

البته این پژوهش مستقیماً وضعیت منابع آب، ذخیره مخازن یا آب‌های زیرزمینی را پیش‌بینی نمی‌کند، اما نشان می‌دهد بارش به‌تنهایی تعیین‌کننده وضعیت خشکسالی نیست و افزایش دما می‌تواند بخشی از اثر افزایش بارش را خنثی کند.

در همین حال، مطالعه پژوهشگران با عنوان «آینده خشکسالی در ایران براساس مدل‌های CMIP6» که سال ۲۰۲۴ در نشریه Hydrological Sciences Journal منتشر شده، با بررسی وضعیت خشکسالی ایران تا پایان قرن در سناریوهای مختلف تغییر اقلیم، پیش‌بینی کرده است که در کنار افزایش بارش در برخی دوره‌ها و مناطق، افزایش دما و در پی آن افزایش تبخیر می‌تواند شدت خشکسالی را در آینده افزایش دهد. براساس نتایج این پژوهش، این روند در دوره‌های میانی و به‌ویژه در آینده دور و تحت سناریوی انتشار بالاتر پررنگ‌تر خواهد بود.

با این اوصاف، اگرچه می‌توان به افزایش احتمالی بارش در ماه‌های آینده و کاهش فشار خشکسالی امید بست، روندهای پیش‌بینی‌شده در مطالعات اقلیمی نشان می‌دهد که وضعیت منابع آب ایران فقط با میزان بارش تعیین نمی‌شود.