سنگ‌نگاره‌های «جربت»؛ موزه‌ای در بادها

جاجرم را می‌توان یکی از مهم‌ترین شهرستان‌های خراسان شمالی از نظر برخورداری از آثار تاریخی و فرهنگی دانست؛ سرزمینی که پیشینه تاریخی آن در بناها، محوطه‌ها و نشانه‌های برجای‌مانده از دوره‌های مختلف، همچنان در گوشه‌وکنار آن قابل مشاهده است.

در حال حاضر ۹۰ اثر تاریخی و فرهنگی شهرستان جاجرم در «فهرست آثار ملی» به ثبت رسیده که از این تعداد، ۳۸ اثر را بناهای تاریخی تشکیل می‌دهند؛ آماری که جاجرم را در شمار شهرستان‌های دارای بیشترین آثار و بناهای تاریخی ثبت‌شده در فهرست آثار ملی خراسان شمالی قرار داده است.

این حجم از میراث تاریخی نشان می‌دهد که جاجرم تنها یک محدوده جغرافیایی در شمال شرق ایران نیست، بلکه بخشی از تاریخ و فرهنگ «خراسان بزرگ» در این سرزمین شکل گرفته و در گذر زمان به‌صورت بناها، محوطه‌ها و نشانه‌های تاریخی به امروز رسیده است.

در میان این میراث، سنگ‌نگاره‌ها جایگاه متفاوتی دارند؛ آثاری که به‌جای دیوار و سقف، روایت خود را بر پیکره سنگ‌ها ثبت کرده‌اند. انسان‌های دوره‌های گذشته، بخشی از زندگی، باورها، محیط پیرامون و دنیای خود را با نقش‌کردن انسان، حیوان، ابزار، نشانه‌ها و نمادها بر سنگ‌ها به یادگار گذاشته‌اند؛ تصاویری که با وجود گذشت زمان، همچنان در برابر فرسایش طبیعت پابرجا مانده‌اند.

در شهرستان جاجرم، یکی از جلوه‌های ارزشمند هنر صخره‌ای را می‌توان در سنگ‌نگاره‌های جربت مشاهده کرد؛ مجموعه‌ای تاریخی که در پنج کیلومتری شمال شرق روستای جربت از توابع بخش سنخواست قرار گرفته و تخته‌سنگ‌های آن، مجموعه‌ای از نقوش و کتیبه‌ها را در خود جای داده‌اند.

سنگ‌نگاره‌های جربت بخشی از تاریخ مکتوب‌نشده این سرزمین است؛ تصاویری که از دل طبیعت برخاسته‌اند و اطلاعاتی درباره زندگی انسان، جانوران، محیط طبیعی و ارتباط جوامع گذشته با زیست‌بوم منطقه در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهند.

در میان این نقوش، تصاویر متنوعی از جانورانی همچون کل و بز، قوچ و میش، شتر و اسب دیده می‌شود و وجود نقش یوزپلنگ نیز بر اهمیت این محوطه افزوده است؛ موضوعی که از منظر مطالعه پیشینه حضور این گونه در منطقه نیز قابل توجه است.

«محمدرضا طالبی»، مسئول میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری شهرستان جاجرم، درباره این محوطه تاریخی می‌گوید: «سنگ‌نگاره‌های جربت مجموعه‌ای گسترده از نقوش و کتیبه‌هایی است که روی تخته‌سنگ‌های پراکنده در امتداد یک دره سیلابی ایجاد شده‌اند. در این محوطه حدود یکصد تخته‌سنگ با ابعاد مختلف وجود دارد که برخی از آن‌ها چندین تن وزن دارند.»

به گفته او، سطح بسیاری از این سنگ‌ها در طول زمان تیره شده و نقوش با روش کوبش و ایجاد فرورفتگی روی بدنه سنگ شکل گرفته‌اند. در میان این آثار، نقوش انسانی و حیوانی، گیاهی، ابزار و وسایل، اشکال هندسی، علائم و نشانه‌ها و همچنین کتیبه‌هایی به زبان‌های فارسی و عربی دیده می‌شود.

طالبی با اشاره به تنوع نقوش حیوانی در این محوطه خاطرنشان کرد: «بخش قابل‌توجهی از سنگ‌نگاره‌های جربت را تصاویر جانوران تشکیل می‌دهد. کل و بز، قوچ و میش، شتر، اسب و دیگر گونه‌های جانوری در میان این نقوش دیده می‌شوند و تصاویری از یوزپلنگ نیز در این مجموعه وجود دارد که از نظر مطالعات تاریخی و زیست‌محیطی اهمیت ویژه‌ای دارد.»

او تصریح کرد: «وجود نقش یوزپلنگ در سنگ‌نگاره‌های جربت، در کنار مشاهده این گونه در «پناهگاه حیات‌وحش میاندشت» جاجرم، از منظر مطالعه پیشینه حضور این جانور در منطقه قابل‌توجه است و نشان می‌دهد که ارتباط این زیست‌بوم با یوزپلنگ می‌تواند سابقه‌ای طولانی داشته باشد. البته تعیین دقیق قدمت هر نقش و ارتباط آن با دوره‌های تاریخی مشخص، نیازمند مطالعات تخصصی و بررسی‌های علمی است.»

مسئول میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری شهرستان جاجرم، هنر صخره‌ای را یکی از قدیمی‌ترین شیوه‌های ثبت تصویر و نشانه توسط انسان می‌داند و می‌گوید: «این آثار بخشی از تاریخ مکتوب‌نشده جوامع گذشته هستند و می‌توانند اطلاعات ارزشمندی درباره محیط طبیعی، جانوران، شیوه زندگی، باورها و فعالیت‌های انسانی در اختیار پژوهشگران قرار دهند.»

به گفته طالبی، سنگ‌نگاره‌های جربت نیز از همین منظر اهمیت دارند و مجموعه نقوش موجود در آن را می‌توان تصویری از ارتباط انسان با طبیعت در دوره‌های مختلف تاریخی دانست؛ مجموعه‌ای که از منظر باستان‌شناسی، مردم‌شناسی و مطالعات زیست‌بوم دارای ارزش است.