خیرین در مسیر بیمارستان سبز

هفته گذشته، «بیمارستان خیریه بازرگانان تهران» با حضور وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، سامانه پنل‌های خورشیدی خود را راه‌اندازی کرد. در دو سال گذشته، بسیاری از مراکز دولتی و خصوصی و حتی برخی منازل شخصی به استفاده از انرژی خورشیدی روی آورده‌اند، اما این نخستین بار بود که یک بیمارستان خیریه با عزم و همت خود و با کمک خیرین، این اقدام را در فضای بیمارستانی و بر بام ساختمان خود عملیاتی می‌کرد.

درباره مزایای استفاده از انرژی خورشیدی نیازی به روده‌درازی نیست. در شرایط امروز، استفاده از انرژی خورشیدی هم به حفظ محیط‌زیست و کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی کمک می‌کند و هم می‌تواند بخشی از نیاز مراکز درمانی به برق را تأمین کند. این موضوع برای بیمارستان‌ها اهمیت بیشتری دارد؛ چراکه برق در یک مرکز درمانی تنها یک خدمت عمومی نیست، بلکه بخشی از زیرساخت حیاتی ارائه خدمات سلامت است. اتاق‌های عمل، تجهیزات پزشکی، آزمایشگاه‌ها، سامانه‌های سرمایش و گرمایش و بسیاری از خدمات ضروری بیمارستانی به تأمین پایدار انرژی وابسته‌اند.

اما شاید مهم‌تر از خود پنل‌های خورشیدی، اتفاق دیگری باشد که در این میان رخ داده است: باز هم یک مجموعه خیریه پیش‌قدم شده است.

بسیاری از بیمارستان‌های دولتی و خصوصی نیز از فضا و ظرفیت مناسب برای چنین اقدامی برخوردارند، اما بیمارستان خیریه بازرگانان در این زمینه پیش‌قدم شده است. این پیش‌قدمی را نباید صرفاً یک اقدام فنی یا عمرانی دانست. این اتفاق می‌تواند نشانه‌ای از ظرفیت خیرین برای ورود به عرصه‌های جدید و پاسخ به نیازهایی باشد که شاید هنوز در اولویت برنامه‌های رسمی نظام سلامت قرار نگرفته‌اند.

همان‌گونه که در سده گذشته نیز این خیرین بودند که در بسیاری از نقاط کشور، جلوتر از دولت و بخش خصوصی وارد حوزه درمان و مدیریت بیمارستانی شدند، امروز نیز می‌توانند در عرصه‌های جدید سلامت نقش‌آفرین باشند. ساخت بیمارستان‌ها، درمانگاه‌ها و مراکز بهداشتی و درمانی و تجهیز آن‌ها، بخش مهمی از تاریخ مشارکت خیرین در نظام سلامت ایران را شکل داده است. این اهتمام خیرین به حوزه سلامت، سرمایه‌ای اجتماعی و اقتصادی است که هنوز آن‌چنان‌که باید مورد توجه قرار نگرفته است. در سال‌های اخیر، بیمارستان‌های دولتی با حمایت‌های دولت و بیمارستان‌های خصوصی نیز با استفاده از سازوکارهای اقتصادی و افزایش تعرفه‌ها، تا حدودی توانسته‌اند از برخی بحران‌های خود عبور کنند. بیمارستان‌های خیریه اما شرایط متفاوتی دارند. آن‌ها نه کاملاً دولتی‌اند و نه مانند بیمارستان‌های خصوصی صرفاً با منطق اقتصادی اداره می‌شوند. پایداری این مراکز به ترکیبی از درآمدهای حاصل از ارائه خدمات، حمایت‌های عمومی و مشارکت خیرین وابسته است. نزدیک شدن تعرفه خدمات این بیمارستان‌ها به مراکز خصوصی در سال‌های اخیر تا حدودی توانسته است به پایداری آن‌ها کمک کند، اما همه می‌دانیم که هزینه‌های بخش درمان بسیار فراتر از این مسائل است و نیازهای بیمارستان‌ها نیز روزبه‌روز افزایش می‌یابد. از این منظر، اقدام بیمارستان خیریه بازرگانان می‌تواند معنای دیگری نیز داشته باشد. خیرین می‌توانند در آینده تنها تأمین‌کننده هزینه ساخت ساختمان یا خرید تجهیزات نباشند، بلکه می‌توانند در پایداری اقتصادی، زیست‌محیطی و مدیریتی بیمارستان‌ها نیز نقش‌آفرینی کنند.
پروژه انرژی خورشیدی می‌تواند یکی از نخستین گام‌ها در این مسیر باشد.

درحال‌حاضر، براساس آخرین آمار، ۴۲ بیمارستان خیریه در کشور فعالیت می‌کنند. اگر تجربه بیمارستان بازرگانان بتواند مورد توجه سایر بیمارستان‌های خیریه قرار گیرد، می‌توان آن را سرآغاز حرکتی تازه برای استفاده از ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر در این مراکز دانست. بسیاری از این بیمارستان‌ها ممکن است از فضاهای مناسب، از جمله بام ساختمان‌ها، برخوردار باشند و بتوانند با مشارکت خیرین و همراهی دستگاه‌های مسئول، به‌تدریج بخشی از انرژی مورد نیاز خود را از منابع پاک تأمین کنند.

اما موضوع به انرژی خورشیدی محدود نمی‌شود.

اقدام بیمارستان بازرگانان می‌تواند مقدمه‌ای برای ورود بیمارستان‌های خیریه به مفهوم گسترده‌تر «مدیریت سبز» در خدمات بیمارستانی باشد. مدیریت سبز تنها به تولید انرژی پاک محدود نیست، بلکه مجموعه‌ای از اقدامات برای مصرف بهینه انرژی و آب، کاهش و مدیریت پسماند، کاهش مصرف منابع، استفاده مسئولانه از تجهیزات و مواد، کاهش آثار زیست‌محیطی فعالیت‌های بیمارستان و افزایش تاب‌آوری مراکز درمانی در برابر تغییرات اقلیمی را دربرمی‌گیرد. این رویکرد در بسیاری از نظام‌های سلامت جهان در سال‌های اخیر مورد توجه قرار گرفته است، اما در ایران هنوز در مراحل اولیه قرار دارد.

بیمارستان‌های خیریه می‌توانند در این زمینه نیز همان نقشی را ایفا کنند که در گذشته در توسعه زیرساخت‌های درمانی ایفا کردند: پیش‌قدم شدن، تجربه کردن و نشان دادن امکان‌پذیر بودن یک مسیر جدید. البته تحقق چنین مسیری نیازمند همکاری سه ضلع است: مدیریت بیمارستان، خیرین و سیاست‌گذار سلامت. بیمارستان باید ظرفیت و نیاز خود را شناسایی کند، خیرین می‌توانند منابع و انگیزه لازم را فراهم آورند و نظام سلامت نیز می‌تواند با تسهیل فرایندها، ارائه الگوهای فنی و اقتصادی و ایجاد مشوق‌های مناسب، زمینه گسترش این تجربه‌ها را فراهم کند. شاید زمان آن رسیده باشد که در کنار «خیرین سازنده» و «خیرین تجهیزکننده»، از «خیرین پایدارساز» نیز سخن بگوییم؛ خیرینی که سرمایه خود را برای کاهش هزینه‌های آینده، حفاظت از محیط‌زیست و افزایش تاب‌آوری مراکز درمانی به کار می‌گیرند.

پنل‌های خورشیدی بر بام بیمارستان خیریه بازرگانان، از این منظر، تنها چند ردیف صفحه خورشیدی نیست. این اقدام می‌تواند نشانه‌ای باشد از اینکه سنت دیرپای خیرخواهی در سلامت قادر است خود را با نیازهای جدید جامعه نیز هماهنگ کند.

خیرین در گذشته برای ساخت بیمارستان‌ها پیش‌قدم شدند؛ امروز می‌توانند برای پایدار ماندن بیمارستان‌ها نیز پیش‌قدم شوند. شاید این آغاز مسیر تازه‌ای برای ۴۲ بیمارستان خیریه کشور باشد: از بیمارستان خیریه به بیمارستان پایدار و از نیکوکاری برای ساخت و تجهیز، به نیکوکاری برای آینده سلامت.