از چشم مصنوعی شهر سوخته تا لیزر نورافشان

اسم کتاب تقریباً می‌گوید قرار است با چه چیزی روبه‌رو شویم؛ مسیری طولانی از ابزارهای ابتدایی درمان تا فناوری‌های امروزی که قرار نیست با زبان خشک کتاب‌های علمی برای نوجوان تعریف شود.

برگزارکنندگان مراسم تلاش کردند این رویداد شبیه یک رونمایی معمولی نباشد. بچه‌ها در بخش‌هایی از برنامه روی صحنه آمدند، قسمت‌هایی از کتاب را اجرا یا خواندند و در مسابقه‌هایی درباره تجهیزات پزشکی شرکت کردند. بخشی از برنامه نیز به گفت‌وگوی آنلاین با سهراب آسا در ملبورن اختصاص داشت.

یاد ابوریحان بیرونی نیز در این برنامه گرامی داشته شد و مراسم از همین نقطه آغاز شد؛ از کنجکاوی و پرسیدن و از اینکه دانشمند شدن فقط حفظ کردن نام‌ها و تاریخ‌ها نیست.

این نگاه البته در کارهای قبلی حمید عبداللهیان و نشر خیال‌انگیز هم دیده می‌شود. آنها سال‌هاست تلاش می‌کنند تاریخ و زندگی آدم‌های مطرح ایران‌زمین را از زبان رسمی کتاب درسی بیرون بیاورند و به قصه‌ای خواندنی برای نوجوان تبدیل کنند.

یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های کاری حمید عبداللهیان، مجموعه «مشاهیر خندان» است که سراغ چهره‌هایی مثل ابوریحان بیرونی، رازی، ابن‌سینا و دیگر مشاهیر علمی و فرهنگی ایران رفته و زندگی آنها را با زبان طنز روایت کرده است.

پس از آن، مجموعه «خوشمزه‌های تاریخ ایران» نوشته شد و این‌بار موضوع فقط یک شخصیت نبود، بلکه دوره‌های مختلف تاریخ ایران با قصه، شوخی و روایت وارد کتاب شدند.

در مجموعه «سرکارگذارها» نیز مسیر به سمت صنعت و کارآفرین‌های مطرح و معاصر کشورمان رفته و گویا این مجموعه همچنان ادامه دارد. در این مجموعه، زندگی کسانی مثل احمد خیامی، علی‌اکبر رفوگران و عبدالرحیم جعفری برای نوجوان‌ها روایت شده است؛ همان آدم‌هایی که پشت کارخانه‌ها و برندها، تولید و شکل‌گیری یک کسب‌وکار ایستاده‌اند.

«از چاقوی خون‌چکان تا لیزر نورافشان» را می‌شود ادامه همین مسیر دانست؛ با این تفاوت که این‌بار موضوع یک حوزه تخصصی و یک روند نوین فناوری در مرکز توجه قرار گرفته است.

کتاب از نخستین پروتزهای پزشکی و یافته‌های باستانی، مثل چشم مصنوعی در شهر سوخته، شروع می‌کند و بعد به ابزارهای درمانی و جراحی، طب در دوره‌های مختلف تاریخی و شکل‌گیری فناوری‌های جدید می‌رسد. مسیر داستان تا دوران معاصر و تجربه کرونا ادامه پیدا می‌کند.

به گفته سهراب آسا، هدف این نیست که بچه‌ها تاریخ تجهیزات پزشکی را حفظ کنند. در این اثر، بیشتر قرار است بفهمند هر وسیله‌ای که امروز در بیمارستان می‌بینیم، گذشته‌ای دارد. جایی کسی مشکلی داشته، چیزی ساخته، هنگام ساخت وسیله‌اش اشتباهاتی کرده و بعد، روی آن وسیله بیشتر و بیشتر کار کرده تا وسیله بهتر شده و چند نسل بعد به فناوری امروز رسیده‌ایم.

همین موضوع، کتاب را از یک کتاب صرفاً مهندسی پزشکی جدا می‌کند.

به تعبیر آسا، در این کتاب دو حوزه به هم رسیده‌اند که معمولاً فاصله زیادی با هم دارند؛ یک طرف ادبیات کودک و طنز و طرف دیگر سیاست‌گذاری علم و فناوری و دنیای نوآوری.

در این مراسم، حمید عبداللهیان از تجربه طولانی‌اش در نوشتن تاریخ برای بچه‌ها و اینکه طنز چطور وارد پروژه‌هایش شده است، گفت. سهراب آسا نیز از لزوم امید بخشیدن به نسل بعدی، حراست از میراث و هویت ملی و حفظ شور زندگی سخن گفت. آسا مدت‌ها در حوزه سیاست‌گذاری علم، فناوری و نوآوری فعالیت کرده و تجربه کار در اکوسیستم نوآوری را در کارنامه عملی خود دارد.

زیبایی این همکاری در نتیجه آن بوده است؛ اینکه حاصل کار به یک یادداشت، مقاله یا توصیه درباره اینکه «باید کودکان را با علم آشنا کنیم» محدود نشده، بلکه محصولی واقعی شکل گرفته است که قرار است به دست خود بچه‌ها برسد.

این بخش شاید یکی از نکات جالب پروژه باشد. درباره آموزش خلاقیت و آشنا کردن نسل جدید با فناوری، گزارش‌های زیادی نوشته و نشست‌های بسیاری برگزار می‌شود، اما بین حرف زدن درباره یک مسئله و تبدیل کردن آن به محصولی قابل ارائه، بازی یا داستانی که واقعاً یک نوجوان بخواند، فاصله زیادی وجود دارد.

«از چاقوی خون‌چکان تا لیزر نورافشان» تلاش کرده بخشی از همین فاصله را پر کند.

طنز نیز در این مسیر فقط برای خنداندن نیست. دکتر عبداللهیان، دانشیار رشته ادبیات فارسی، در این مراسم درباره این موضوع گفت که نوشتن طنز برای کودک و نوجوان مرز باریکی دارد و نباید به لودگی برسد.

در این کتاب، شوخی کمک می‌کند موضوعی که ممکن است در نگاه اول تخصصی یا حتی ترسناک باشد، کمی نزدیک‌تر شود. همین اسم «چاقوی خون‌چکان» در کنار «لیزر نورافشان» بخشی از همین بازی است.

تصویرگری سام سلماسی نیز در کتاب فقط نقش تزئینی ندارد. در بعضی قسمت‌ها، تصویر خودش بخشی از داستان است. برای مثال، در روایت «بخیه مورچه‌ای»، تصویر کمک می‌کند نوجوان بدون توضیح‌های طولانی متوجه شود انسان در گذشته چطور با امکانات محدود برای درمان یک زخم راه‌حل پیدا می‌کرده است.

برای فعالان حوزه علم و فناوری، این پروژه یک سؤال جالب نیز دارد:

کودک از چه زمانی باید با جهان فناوری آشنا شود؟

معمولاً وقتی از اکوسیستم نوآوری حرف می‌زنیم، ذهنمان به سمت دانشگاه، نهادهایی شبیه استارتاپ‌ها، کارخانه‌ها و… می‌رود؛ در حالی که آدم‌هایی که قرار است چند سال بعد وارد این فضا شوند، خیلی زودتر درباره آینده خودشان خیال‌پردازی می‌کنند.

ممکن است یک نوجوان با خواندن این کتاب هیچ‌وقت مهندس پزشکی نشود و قرار هم نیست چنین ادعایی درباره یک کتاب وجود داشته باشد. اما شاید برای نخستین‌بار متوجه شود دستگاهی که در بیمارستان می‌بیند، چیزی نیست که همیشه وجود داشته است. پشت آن دستگاه، قطعاً آدم‌هایی بوده‌اند که آن را طراحی کرده‌اند و آدم‌های دیگری نیز می‌توانند نسل بعدی آنها را بهتر کنند.

حمایت صندوق پژوهش و فناوری غیردولتی تجهیزات پزشکی از این کتاب نیز جالب بود؛ اینکه چطور با دوراندیشی مدیران این مجموعه، حمایت از یک محصول فرهنگی و توسعه منابع انسانی در آینده به حوزه‌ای وصل شده است که معمولاً با سرمایه‌گذاری و تأمین مالی پروژه‌های صنعتی شناخته می‌شود.

بی‌تردید، اگر چنین همکاری‌هایی درست پیش بروند، شاید بتوانند فاصله‌ای را که بین صنعت، آموزش و فرهنگ کودک وجود دارد، کمی کمتر کنند.

در این مراسم، کتاب با امضای نویسندگان، به‌صورت رایگان و به‌عنوان هدیه‌ای از سوی صندوق پژوهش و فناوری غیردولتی تجهیزات پزشکی به نوجوانان اهدا شد. البته آزمون اصلی کتاب نه در مراسم رونمایی، که پس از آن آغاز می‌شود؛ زمانی که کتاب باید به دست نوجوانان علاقه‌مند به این حوزه جذاب فناوری برسد.

به گفته دکتر عبداللهیان، اگر نوجوان چند صفحه بخواند، بخندد و چیزی برایش سؤال شود یا برای نخستین‌بار به یک وسیله پزشکی با کنجکاوی نگاه کند، آن‌وقت می‌شود گفت کتاب بخشی از مأموریت خود را انجام داده است. به گفته او، آشنایی با علم همیشه از راه فرمول و کلاس نیست، بلکه گاهی از یک سؤال ساده شروع می‌شود؛ مثلاً اینکه این وسیله پزشکی را چه کسی و چطور ساخته است؟