سفر به روایت روزنامه‌نگار پیشکسوت

«من روزنامه‌نویسم و نویسنده نیستم.» علی‌نژاد سخنانش را با این جمله شروع می‌کند؛ روزنامه‌نگاری که در پس گفت‌وگو با هر سوژه، تصویری متفاوت و بدیع از مصاحبه‌شونده را آشکار می‌کند. شاید به همین دلیل باشد که با «نجف دریابندری» دیگری در کتاب «یک پرتره و سه گفت‌وگو» مواجه می‌شویم یا نهانِ دیده‌نشدنی «همایون صنعتی‌زاده» را در کتاب «از فرانکلین تا لاله‌زار» با قلم علی‌نژاد می‌بینیم.

این کتاب کم‌حجم برای چندمین‌بار در این جلسات سفرنامه‌خوانی بررسی می‌شود و هر بار وجهی نو از سفر را به مخاطب نشان می‌دهد. علی‌نژاد در پاسخ به پرسش مهدی گوهری که چرا سفر را موضوع اصلی مصاحبه با بزرگانی همچون «ایران درودی» و «هوشنگ دولت‌آبادی» قرار داده است، آن را امری رازآمیز تعریف کرد؛ فعالیتی که مثل کار روزمره نیست و کشف‌وشهودی را در پی دارد. شیوه انتخاب افراد و مصاحبه با آن‌ها هم داستان جالبی دارد که علی‌نژاد درباره آن می‌گوید: «برای من عمق اندیشه و کارنامه اشخاص اهمیت داشت. از طرفی، روزنامه‌نویسی شما را با طیف گسترده‌ای از بزرگان آشنا می‌کند و این شبکه ارتباطی باعث شد که داریوش همایون، ایرج افشار را به من معرفی کند یا ابوالحسن عمیدی نوری زمینه‌ساز گفت‌وگو با ایران درودی شود. هرچند من از درودی تا پیش از این گفت‌وگو خوشم نمی‌آمد و این مصاحبه باعث ارتباط و دوستی ما شد.»

نه‌فقط در این کتاب، که در تمام گفت‌وگوهای جالب و خواندنی علی‌نژاد، شاهد نوع متفاوتی از گفت‌وشنود میان گفت‌وگوکننده و گفت‌وگوشونده هستیم. علی‌نژاد دلیل این رویکرد را چنین بیان می‌کند: «من از افرادی که با آن‌ها گفت‌وگو می‌گرفتم، می‌آموختم. جریان مصاحبه به‌گونه‌ای بود که عمدتاً رفاقتی شکل می‌گرفت و ما با هم دوست می‌شدیم. چه حیف که از یازده نفری که در این کتاب با آن‌ها صحبت کردم، فقط چند نفر در قید حیات‌اند، اما کماکان من با این افراد در ارتباطم و قصد گپ‌وگفتی جدید با آن‌ها را دارم.»

موحد بیشتر از ما می‌دانست

روایت پسِ هر گفت‌وگو هم به فراخور شخصیت سوژه، جذاب و شنیدنی است. به گفته علی‌نژاد، سخت‌ترین گفت‌وگوی کتاب «چرا سفر می‌کنید» به مصاحبه و گفت‌وگو با «محمدعلی موحد» برمی‌گردد؛ عالمی که به باور علی‌نژاد، در هر حوزه‌ای اعم از تاریخ، ادبیات و حتی نفت که وارد شده است، به کمال و عمق رسیده است. گفت‌وگو با موحد، به باور علی‌نژاد، تقابل دو دیدگاه مصاحبه‌شونده و مصاحبه‌کننده بود و در این تقابل، موحد در برابر روزنامه‌نویس جوان با مدارا و مماشات برخورد کرده است؛ به‌گونه‌ای که علی‌نژاد در جلسه سفرنامه‌خوانی تأکید کرد: «موحد بیشتر از ما می‌دانست و حق با او بود.»

علی‌نژاد در ادامه، برخورد توأم با تحبیب و تصغیر ایرج افشار با خودش را به یاد می‌آورد که با بی‌حوصلگی همیشگی افشار همراه بود؛ اما چون این نسخه‌شناس همواره علاقه‌مند به یاد دادن به دیگران بود، حاضر به انجام گفت‌وگو درباره «چرا سفر می‌کنید» شد. نکته جالب‌توجه در تمامی گفت‌وگوهای علی‌نژاد، نه‌فقط در این کتاب که در تمام سال‌های کار مطبوعاتی او، مسیر سوژه تا چاپ هر گفت‌وگوست؛ چراکه این روزنامه‌نگار پیشکسوت معتقد است: «غنای هر مصاحبه به انتخاب موضوع و چگونگی تنظیم گفت‌وگوی آن وابسته است و این دو عامل متأثر از یکدیگر نیستند. چه‌بسا موضوع گفت‌وگو جالب باشد، اما مصاحبه‌کننده نتوانسته باشد فحوای درخوری را از سوژه‌اش بیرون بکشد.»