تاب‌آوری شهری و چالش‌های مفهومی در زمان جنگ

روزهای پرتب‌وتاب جنگ، اصطلاح تاب‌آوری را بیش از هر زمان دیگری، ورد زبان‌ها کرده است و روزی نیست که تاب‌آوری در حوزه‌های مختلف، تیتر مطالب رسانه‌ها و اخبار و تحلیل‌ها نباشد. اما نکته این است که کاربران این اصطلاح تا چه حد با معنای واقعی و ویژگی‌های نظام‌های تاب‌آوری آشنایی دارند؟ تاب‌آوری مفهومی است که به‌عنوان یکی از دیدگاه‌های نوین برای پاسخ‌گویی به تغییرات پیش‌بینی نشده، نیازها و پیچیدگی‌های روزافزون شهرها و محیط‌های طبیعی و نظام‌های ترکیبی مطرح شده است که همگام با توسعه پایدار، در رأس برنامه‌های بین‌المللی، کشوری و شهری در تمام جهان قرار گرفته است. مفهوم تاب‌آوری راه زیادی را از مهندسی تا روان‌شناسی و جامعه‌شناسی تا نظریه سیستم‌ها و نظام‌های بوم‌شناختی – اجتماعی پیموده و امروزه وارد عرصه‌های زیادی در شهرها شده است. تاب‌آوری نه‌تنها تعاریف مختلفی در انضباط‌ها و تخصص‌های مختلف دارد، بلکه در زمینه شهرسازی و مدیریت توسعه در کشورها، نواحی و شهرهای مختلف، بر ابعاد و جنبه‌های مختلفی تأکید می‌کند؛ از مدیریت بحران به‌صورت خاص گرفته تا جنگ و ابعاد امنیتی. هرچند که هنوز در بسیاری عرصه‌ها نیاز به تدقیق و تعریف دارد، اما تاب‌آوری یک فرایند است و کاربردهای آن از روان‌شناسی، مدیریت و تجارت، نظام‌های اکولوژیک و اجتماعی، حوزه‌های آبخیز، انواع محیط‌های زیست طبیعی و مصنوع و… . تعاریف متنوعی از تاب‌آوری بیان شده است که طیف وسیعی از ابعاد مختلف را در بر می‌گیرد که هریک از این تعاریف ابعاد و وجوه مختلف تاب‌آوری را معرفی می‌کنند. آگاهی از تعاریف تاب‌آوری از دیدگاه دیسیپلین‌های مختلف اهمیت ویژه‌ای دارد. مباحث تاب‌آوری در مدیریت بحران از پیشگیری و کاهش آسیب‌پذیری تا بازسازی و بهبود پس از سانحه را در بر می‌گیرد. هر چند بخش بزرگی از ادبیات آن به کاهش آسیب‌پذیری می‌پردازد. این آسیب‌پذیری بسته به منشأ آن از پدیده‌های طبیعی مانند زلزله تا جنگ و اختلافات سرزمینی می‌تواند به تبعات متفاوتی در زمینه درهم‌شکستگی سیستم‌ها منجر شود. شهرهای ایران طی جنگ‌های اخیر آسیب‌های زیادی دیدند که بار دیگر ضرورت تاب‌آوری شهری را مطرح کرد. جنگ و عوامل و مداخلات انسانی از مهم‌ترین عوامل توسعه خطرپذیری هستند. باید تعاریف تاب‌آوری را از کاهش آسیب‌پذیری تا ظرفیت‌سازی برای بحران‌ها از دید جنگ‌های مدرن با سازوکارهای خاص و نوین خود را بازنگری کرد. پیچیدگی‌های حاصل از آسیب‌ها و تخریب‌ها بسیار فراتر از ابعاد کالبدی است و تبعات زنجیره‌های آنها نه فقط در ابعاد مختلف زندگی در کشور و منطقه بلکه در مقیاس زمان‌هایی فراتر از پایان جنگ‌ها ادامه دارند. امروزه بحث بحران‌های پیچیده و زنجیره‌ای و چندگانه، به گفتمان اصلی در مدیریت بحران تبدیل شده است. متأسفانه هنوز بحث تاب‌آوری از ابعاد اقتصادی گرفته تا روان‌شناختی و معماری و شهرسازی، فقط به‌صورت تک‌بعدی مطرح می‌شود و برهم‌کنش ابعاد و تبعات پیچیده‌ای که خود بحران‌های جدیدی هستند، برسی و تحلیل نمی‌شوند. استفاده از اصطلاح تاب‌آوری یک مد جدید است که لقلقه زبان همه شده است؛ اما درک واقعی و عمیق آن برای رسیدن به راه‌حل‌هایی فراتر از استفاده کلامی این مفهوم امری ضروری است.