بازسازی پس از جنگ

در طول تاریخ، شهرها و کشورهایی که در معرض تخریب‌های ناشی از جنگ بوده‌اند، همواره در معرض چالش‌های زیاد برای بازسازی پس از جنگ قرار گرفته‌اند؛ به‌ویژه کشورهایی با سابقه تاریخی و آثار معماری ارزشمند تخریب‌شده که نیازمند تصمیمات جدی برای ادامۀ حیات هویتی خود هستند. متأسفانه کشورهایی مانند ایران، به‌رغم داشتن سابقۀ تمدنی طولانی و آثار معماری شهری و روستایی شاخص منطبق با اقلیم و تاریخ، به‌دلیل دیدگاه فرسوده‌انگاری این آثار نتوانسته‌اند جایگاه و منزلت خود را در در عرصۀ جهانی بازیابند. در طی چند دهۀ گذشته بافت‌ها و آثار تاریخی متعددی چه شهری، چه روستایی و چه بافت‌های روستاشهری، توسط متخصصان و اساتید متعددی فرسوده نامیده شده‌اند. از اواخر دهۀ ۶۰ شمسی که این دیدگاه مطرح شده است، طی سال‌های متمادی این نحوۀ تفکر چنان در میان مردم و تمام نسل‌ها نهادینه شده که بسیاری آثار تاریخی و طبیعی را فرسوده و مزاحم پیشرفت و مدرن‌شدن می‌دانند. بنابراین، تخریب این آثار، چه توسط مردم و چه توسط تصمیم‌گیران، با عکس‌العمل‌ها و مخالفت چ‌های زیادی همراه نبوده‌اند.
شهرهای زیادی در اروپا و انگلستان در جنگ‌های جهانی آسیب‌های جدی و مخرب دیدند و بناها و بافت‌های تاریخی زیادی آسیب دیدند و حتی کاملاً تخریب شدند. پس از هر بار جنگ، مباحث زیادی دربارۀ نحوۀ بازسازی و نوسازی بناها مطرح شدند و چالش‌هایی میان هویت و سنت با مدرنیته و نیازهای روز، به‌ویژه مسکن، مطرح شد. آنچه هویت شهرهای جنگ‌زده را نجات داد و موجب شد این شهرهای جنگ‌زده همچنان بافت‌های تاریخی و بناهای ارزشمند خود را به‌شکل اصلی خود حفظ کنند، نه‌تنها همت و دلسوزی متخصصان و معماران، بلکه عزم مردم محلی با تشکیل کمیته‌های محلی حفظ و نجات آثار و هویت تاریخی شهرها و حتی روستاها و نه‌تنها بناها بلکه درختان و فضاهای طبیعی و سبز به‌شکل اولیه‌شان بود که منجر به بازسازی متناسب با تاریخ و هویت شد. بخش مسکن و بناهای آموزشی به‌صورت مدرن ساخته شده و بناهای تاریخی عیناً بازسازی شده، ولی به تناسب، دارای کارکردها و طراحی‌های داخلی به‌روز و متناسب با کارکردهای جدید این بناها شدند. باغ‌ها و مناطق روستایی حفظ و عملکردهای جدید در قالب‌های بومی و محلی اصیل جانمایی شدند.
عوامل هویتی برای تقویت شهرها در راستای تاب‌آوری شامل ویژگی‌های فضایی کالبدی و طبیعی و حتی سبک زندگی هستند که نقش مهمی در تاب‌آوری شهرها و مناطق ایفا می‌کنند. شهرهای بی‌خاطره، شهرهای شکننده‌ای هستند که در برابر تغییرات و بحران‌های پیش‌بینی‌نشدۀ طبیعی و مصنوع به‌راحتی در هم می‌شکنند.
ادامه یادداشت را در وبسایت «پیام‌ما» بخوانید.
در شرایطی که ضرورت تاب‌آوری در برای بحران‌ها به‌طور روزافزونی لمس می‌شود، باید نگاهی دوباره به نحوۀ بازسازی و برنامه‌ریزی برای آنها بکنیم. در شرایطی که احساس تعلق به مکان از شرایط شکل‌گیری تاب‌آوری در شهرها است، نمی‌توان صرفاً با اعمال و لیست‌های چندصد‌گانه کمیت‌محور و مخاطب‌پسند، کشور را تاب‌آور کرد. اکنون که دوباره با تخریب آثار تاریخی و بناهای بسیاری در شهرهایمان روبه‌رو هستیم، هویت شهرهای ما به‌دلیل احتمال بازسازی نواحی تخریب‌شده به روش‌هایی بی‌اعتنا به هویت شهرها، بیش از هر زمان دیگری در معرض تهدید قرار دارند. به‌تبع، این عامل وحدت‌بخش که در پدافند غیرعامل و تاب‌آوری این کشور نقش مهمی داشته است، به‌سرعت دچار ضعف و افول شده است که نتایج منفی آن به‌تدریج و بیش‌ازپیش خود را نشان خواهند داد. تحقق تاب‌آوری بدون در نظر گرفتن حفظ هویت و تاریخ و شخصیت بومی و عناصر کیفی در شهرها مانند عناصر خاطره‌انگیز و هویتی هرگز ممکن نخواهد شد.