هم‌زیستی با آب برای ایجاد شهرهای تاب‌آور

بارش باران الهی برای شهرهای ما با کشته‌ها، زخمی‌ها و آسیب‌های متعدد به میزان چند هزار میلیارد تومان در کل کشور همراه بوده است. اما با اقدامات تخصصی و علمی که سال‌هاست در کشورهای مختلف دنیا انجام شده است، این خسارت‌ها و آسیب‌ها به حداقل رسیده و تهدید‌ها به فرصت تبدیل شده‌اند. یکی از پارادایم‌های نوین، رویکرد «شهرهای اسفنجی» است. 

در دهه‌های اخیر، با افزایش شدت تغییراقلیم و وقوع طوفان‌های سهمگین، مدل سنتی مدیریت شهری که برپایه «زیرساخت‌های خاکستری» (لوله‌های بتنی و کانال‌های  بتنی رو و زیرزمینی) استوار بود، کارایی خود را از دست داده است. امروزه شهرهای پیشرو در جهان به‌سمت مفهوم «شهر اسفنجی» حرکت می‌کنند. در این رویکرد، به‌جای تلاش برای دفع سریع آب از طریق لوله‌ها، از طبیعت الگوبرداری می‌شود تا شهر بتواند مانند یک اسفنج، آب را در سطح خود جذب، ذخیره و تصفیه کند. این استراتژی بر سه رکن اصلی استوار است: پارک‌های سیلاب، سطوح نفوذپذیر و احیای پوشش گیاهی. 

یکی از نوآورانه‌ترین راهکارها، ساخت پارک‌های سیلاب است. این فضاها در روزهای عادی به‌عنوان مراکز تفریحی، زمین‌های ورزشی و پارک‌های عمومی استفاده می‌شوند، اما به‌گونه‌ای مهندسی شده‌اند که در زمان بارش‌های شدید، به مخازن بزرگ ذخیره آب تبدیل شوند. این کار باعث می‌شود فشار ناگهانی از روی سیستم فاضلاب شهری برداشته و از پس‌زدگی آب در خیابان‌ها جلوگیری شود. 

در اروپا، شهر کپنهاگ با پروژه «انگهاوپارکن» پیشتاز است؛ پارکی تاریخی که اکنون می‌تواند بیش از ۲۲ هزار مترمکعب آب را در خود جای دهد. در روتردام هلند نیز «میدان‌های آبی» طراحی شده‌اند که در زمان خشکی، پیست اسکیت و تئاتر خیابانی هستند و در زمان بارندگی، به حوضچه‌های آرامش تبدیل می‌شوند. در آسیا، این ایده در مقیاس بسیار بزرگتری اجرا شده است؛ برای مثال در شهر ووهان چین، پارک‌های ساحلی وسیعی ساخته شده‌اند که در فصل مونسون کاملاً زیر آب می‌روند تا از محلات مسکونی محافظت کنند. 

مشکل اصلی شهرهای مدرن، پوشش گسترده آسفالت و بتن است که اجازه نفوذ حتی یک قطره آب را به زمین نمی‌دهد. راهکار رایج، جایگزینی این سطوح با مصالح نفوذپذیر است. روسازی‌های متخلخل و بلوک‌های مشبک اجازه می‌دهند آب باران مستقیماً به لایه‌های زیرین خاک هدایت شود. این اقدام نه‌تنها حجم رواناب‌های سطحی را کاهش می‌دهد، بلکه به‌عنوان یک فیلتر طبیعی عمل می‌کند و آلاینده‌های خیابانی را قبل از رسیدن به سفره‌های زیرزمینی پاکسازی می‌کند. شهرهایی مانند فیلادلفیا در آمریکا با اجرای طرح «هکتارهای سبز»، هزاران پارکینگ و پیاده‌رو را به سطوح جذب‌کننده تبدیل کرده‌اند که سالانه از ورود میلیاردها گالن آب آلوده به رودخانه‌ها جلوگیری می‌کند. 

درنهایت، افزایش تعداد درختان و بهبود کیفیت خاک، ارزان‌ترین و مؤثرترین روش برای کاهش خطر سیل است. درختان با چتر گسترده خود، سرعت برخورد قطرات باران به زمین را می‌گیرند و ریشه‌های آنها با ایجاد تونل‌های ریز در خاک، ظرفیت جذب زمین را چندین برابر می‌کنند. فرایند تعرق درختان نیز با خارج کردن رطوبت از خاک، فضا را برای جذب بارش‌های بعدی مهیا می‌کند. 

در سنگاپور، پروژه «آب‌های تمیز» (ABC) با حذف کانال‌های بتنی و تبدیل آنها به رودخانه‌های طبیعی با کناره‌های پر از گیاه و درخت، توانسته است هم‌زمان با مدیریت سیلاب، تنوع‌زیستی را به قلب شهر بازگرداند. این مناطق سبز نه‌تنها سیل را مهار می‌کنند، بلکه با کاهش دمای محیط، کیفیت زندگی شهروندان را نیز ارتقا می‌دهند. 

مدیریت سیلاب در قرن ۲۱ دیگر یک چالش صرفاً مهندسی نیست، بلکه یک هنر طراحی شهری است. با ترکیب پارک‌های سیلاب، سطوح نفوذپذیر و جنگل‌های شهری، شهرها نه‌تنها در برابر بلایای طبیعی مقاوم‌تر می‌شوند، بلکه به مکان‌هایی زیباتر، خنک‌تر و تاب‌آور برای زندگی تبدیل می‌شوند. تجربه موفق شهرهایی مانند روتردام، ووهان و فیلادلفیا نشان می‌دهد «هم‌زیستی با آب» بسیار پایدارتر و اقتصادی‌تر از «مبارزه با آب» است.