نگاهی به تجربیات جهانی رفع آلودگی هوا از دید شهرسازی

امروزه نقش شهرسازی در تأمین سلامت شهروندان به یکی از مهمترین موضوعات پژوهشی و آموزشی در دانشگاه‌ها و مؤسسات مطرح جهان تبدیل شده است. یکی از مهم‌ترین ریشه‌های شکل‌گیری شهرسازی به‌شکل مدرن آن، تلاش‌هایی در جهت رفع آلودگی‌های محیطی به‌ویژه هوا و آب و افزایش بیماری‌های فزاینده شهرنشینان بریتانیایی بود.

لندن سال ۱۹۵۲ چنان هوای آلوده‌ای داشت که چهار هزار نفر در بازه چند روز تلف شدند. پیش از آن نیز در طول یک دهه، شهرهای زیادی دچار قربانیان متعددی ناشی از آلودگی ناشی از صنعتی‌شدن در کشورهای توسعه‌یافته از آمریکا تا اروپا شدند. این معضل تا سال ۲۰۰۷ میلادی ادامه داشت. اما آسیب‌های جدی به مردم و محیط‌زیست منجر به نظریه‌ها و راهکارهای عملی برای تغییر وضعیت نامطلوب شهروندان شد. درواقع، مقابله با آلودگی‌های محیطی با عزمی راسخ برای نجات انسان‌ها، حیوانات و گیاهان و حتی بناهای تاریخی ارزشمند که حیاتشان به‌دلیل آلاینده‌ها تهدید شده بود، آغاز شد. 

معماران و شهرسازان به بازنگری روش‌های مدرن و زندگی صنعتی و خودرومحور پرداختند و راهکارهایی برای افزایش کیفیت زندگی در شهرها ارائه دادند که امروزه برای بسیاری جزو اصول بدیهی شهرسازی و معماری محسوب می‌شوند. متأسفانه بسیاری از طرح‌هایی که امروزه در ایران  توسط شهرسازان توصیه می‌شود و شهرداران با تصور مدرن‌شدن به اجرای آنها می‌پردازند، ملهم از تفکراتی است که در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ میلادی در کشورهای مبدأ این نظریه‌ها اجرا می‌شد و اکنون همگی رد شده‌اند، اما اساتید و کارشناسان ما برخلاف شعارهای علمی به‌روزشان در همایش و کلاس‌ها عملاً به روش‌های مردود التزام دارند و آنها را تأیید می‌کنند.

شهرهایی چون لس‌آنجلس، دهلی، نیومکزیکو و پکن همگی از آلودگی ناشی از خودرو رنج می‌بردند، اما در طی یک دهه موفقیت‌های چشمگیری به دست آورده‌اند. برای مثال، شهر لس‌آنجلس که تا سال ۱۹۹۵ دارای چنان مه و دود غلیظی بود که امکان دید تا دو متر را در برخی اوقات غیرممکن می‌کرد، با رعایت این اصول توانست در بازه‌ای ۱۰ تا ۱۵ساله به هوایی کاملاً پاک دست یابد.

حتی کشور چین که تا چند سال اخیر آلودگی هوای شهرهایش در صدر اخبار بود و هوای غیرقابل‌تنفس شهرهایش خطرات جدی برای شهروندانش ایجاد کرده بود، با تغییر رویکرد شهرسازی و توجه به منافع مردم به‌جای منافع سازندگان خصوصی و خودروسازی‌ها، این روند را معکوس کرده است. این کشور با راهکارهای افزایش فضاهای باز شهری، توسعه و حفظ فضای سبز درختان، ساخت پارکینگ‌های عمومی در تمامی مراکز پرترافیک و توسعه حمل‌ونقل عمومی گسترده و یکپارچه و استفاده راحت و ایمن پیاده و دوچرخه را سرفصل برنامه‌ها و طرح‌های شهرسازی خود قرار داده است.

در بسیاری کشورهای پیشرفته جهان، بزرگراه‌ها و سدها را که زمانی نماد مدرنیته و پیشرفت بودند و با هزینه‌های سرسام‌آور از جیب مردم ساخته می‌شوند، تخریب کرده‌اند؛ زیرا تبعات منفی آنها بر زندگی مردم اثبات شده است. اکنون آنها جای خود را به پیاده‌راه‌ها و حوزه‌های طبیعی داده‌اند. اما در شهرهای ما نابودی روزانه درختان قدیمی، پارک‌ها و باغات تهران و ساخت بزرگراه‌های بیشتر نتیجه‌ای جز کشتار و آسیب بیشتر به روح و جسم شهروندان و ازمیان‌رفتن ارزش‌ها و سرمایه‌های ارزشمندی، چون محیط‌زیست و مردم، نداشته‌اند. اگر به این ناکارآمدی‌ها در عرصه طرح‌ها و برنامه‌های توسعه اذعان داریم که تبعات انکارناپذیر آنها را هر روز تنفس می‌کنیم، زمان تغییر نگرش‌ها و اولویت‌ها فرا رسیده است.